Institutional Censorship of Academic Humanities Publishing in Communist Poland. Preliminary Findings and Research Perspectives
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.012.21850Keywords:
institutional censorship, People’s Poland, censorship of scientific publications, censorship of literature, humanities, literary studiesAbstract
This article discusses the censorship of scholarly publications in the humanities in Poland in the years 1944–1990, with a particular focus on literary studies. It explores the censorship of scientific texts in the field of literary studies, mainly academic textbooks, dissertations and studies devoted to Polish literature.
The first part reconstructs the model of censorship of academic publishing by the Main Office for the Control Press Publications and Performances, taking into account the chronology and the division according to the person of the author of the scientific publication, the subject, the reporting institution and the intended audience.
The second part of the article presents case studies that provide a detailed discussion of several instances of censorship reconstructed on the basis of archival documents not only from the censorship office, but also from authors (egodocuments) and from scientific institutions.
Building on the author’s previous research into censorship of literary fiction the article also compares the ways in which fiction and scientific literature were censored. The article concludes with suggestions for further research, including a comparative perspective.
References
Bagieńska-Masiota, Aleksandra 2014: Prawne podstawy cenzury prasy w okresie stanu wojennego w Polsce (1981–1983). Czasopismo Prawno-Historyczne 2, pp. 185–204.
Bates, John M. 2000: Cenzura w epoce stalinowskiej. Teksty Drugie 1–2, pp. 95–120.
Bates, John M. 2002: Cenzura wobec problemu niemieckiego w literaturze polskiej, 1945–1955. [In:] D. Dąbrowska, P. Michałowski (eds.), Presja i ekspresja. Zjazd szczeciński i socrealizm. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, pp. 79–92.
Borkowska, Grażyna 2014: Miłosz w „Pamiętniku Literackim”. Kartka z dziejów polskiej literatury i humanistyki. [In:] T. Bilczewski, L. Marinelli, M. Woźniak (eds.), Rodzinny świat Czesława Miłosza. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, pp. 13–16.
Borkowska, Grażyna 2016: „Pamiętnik Literacki” 1946–1989. [In:] E. Kiślak (ed.), IBL w PRL-u. Studia i wspomnienia, vol. 1. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 435–472.
Borzym, Stanisław 2015: Marksizm a inne nurty filozofii. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. 1944–1989. Idee i polityka. vol. 10, part. 3. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, pp. 9–85.
Budrowska, Kamila 2009: Literatura i pisarze wobec cenzury PRL. 1948–1958. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Budrowska, Kamila 2020: Writers, Literature and Censorship in Poland. 1948–1958. Translated by P.A. Vickers. Berlin: Per Lang.
Budrowska, Kamila 2022: Cenzura i okolice. Szkice o cenzurze instytucjonalnej w Polsce w latach 1944–1990. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Budrowska, Kamila 2023a: Censorship Towards Literature in Poland under Communism (1944–1990). Summary of Research and a New Perspective. Kulturne Dejiny 1, pp. 44–66.
Budrowska, Kamila 2023b: Cenzuralne perypetie rozprawy „O komediach Norwida” Ireny Sławińskiej. Studia Norwidiana 1, pp. 221–238.
Budrowska, Kamila 2024: Cenzurowanie „Pamiętnika Literackiego” przed i w czasie stanu wojennego (1980–1983). Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka 46, pp. 203–225.
Budrowska, Kamila; Budnik, Magdalena; Gardocki, Wiktor (eds.) 2018: „Biuletyn Informacyjno-Instrukcyjny”. Wybór dokumentów z roku 1955. Białystok: Alter Studio. URL:
https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11887/1/Biuletyn_Informacyjno_Instrukcyjny.pdf (accessed on: 5 September 2025).
Chudoba, Wiesław 2014: Leszek Kołakowski. Kronika życia i dzieła. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
Ciszewska-Pawłowska, Wanda; Centek, Barbara (eds.) 2020: Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Connely, John 2014: Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich, Czechach i Polsce 1945–1956. Translated by W. Rodkiewicz. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN.
Dąbrowicz, Elżbieta 2017: Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u. Białystok: Alter Studio.
Dąbrowska, Małgorzata 2012: Oskara Haleckiego droga do Bizancjum i na Bronx. [In:] M. Dąbrowska (ed.), Oskar Halecki i jego wizja Europy. Łódź–Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Uniwersytet Łódzki, vol. 1, pp. 104–119.
Degen, Dorota; Gzella, Grażyna; Gzella, Jacek (eds.) 2015: Zakazane i niewygodne: ograniczanie wolności słowa od XIX do XX wieku. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Degen, Dorota; Żynda, Marcin (eds.) 2012: Nie po myśli władzy. Studia nad cenzurą i zakresem ograniczania wolności słowa na ziemiach polskich od wieku XIX do czasów współczesnych. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Dorosz, Beata 2013: Nowojorski pasjans. Polski Instytut Naukowy w Ameryce. Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński. Studia o wybranych zagadnieniach działalności 1939–1969. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Draus, Jan 2015: Nauka polska na emigracji. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. Vol. 10: 1944–1989. Part 2: Instytucje. Warszawa: Polska Akademia Nauk, pp. 485–681.
Dybiec, Julian 2015: Warunki rozwoju nauk humanistycznych i społecznych. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. Vol. 10: 1944–1989. Part 1: Warunki rozwoju nauki polskiej. Państwo i społeczeństwo. Warszawa: Polska Akademia Nauk, pp. 177–298.
Eisler, Jerzy 2008: Polskie miesiące, czyli kryzysy w PRL. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Ermolaev, Herman 1997: Censorship in Soviet Literature. 1917–1991. New York–London: Rowman & Littlefield.
Fitowa, Alina 2001: Profesor Stanisław Kot (1885–1975): działalność naukowa, edytorska i informacyjna. [In:] A. Fitowa (ed.), Stanisław Kot – uczony i polityk. Pokłosie sesji naukowej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, pp. 217–225.
Franaszek, Andrzej 2011: Miłosz. Biografia. Kraków: Znak.
Franaszek, Piotr 2015: Granice kompromisu. Naukowcy wobec aparatu władzy ludowej. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Gardocki, Wiktor 2015: Rzecz o nieistnieniu Czesława Miłosza. 1979–1981. [In:] K. Budrowska, W. Gardocki, E. Jurkowska (eds.), 1984. Literatura i kultura schyłkowego PRL-u. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 317–335. URL:
https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11228/3/1984_Literatura_i_kultura_schylkowego_PRL_u.pdf (accessed on: 5 September 2025).
Gardocki, Wiktor 2019: Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Goćkowski, Janusz (ed.) 1995: Nauka. Tożsamość i tradycja. Kraków: Universitas.
Gogol, Bogusław 2012: „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Oddziału Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Gdańsku. 1945–1958. Gdańsk: Uniwersytet Gdański.
Grodziski, Stanisław 2005: Polska Akademia Umiejętności. 1872–1952–2002. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Gzella, Grazyna; Gzella, Jacek (eds.) 2013: Nie należy dopuszczać do publikacji. Cenzura w PRL. Toruń: Wydawnictwo naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Hobot, Joanna 2000: Gra z cenzurą poezji Nowej Fali (1968–1976). Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Holzer, Jerzy 2005: Historia najnowsza i nauka na pograniczu polityki. [In:] E. Chmielecka, J. Jedlicki, A. Rychard (eds.), Ideały nauki i konflikty wartości. Studia złożone w darze prof. Stefanowi Amsterdamskiemu. Warszawa: IFiS PAN, pp. 323–330.
Hulewicz, Jan 2013: Akademia Umiejętności w Krakowie. 1873–1918. Zarys dziejów. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Hübner, Piotr 1992: Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, vol. 1–2. Wrocław: Ossolineum.
Hübner, Piotr 2013: Cenzura w nauce – Stanisław Ossowski. [In:] P. Hübner, Zwierciadło nauki. Mała encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, pp. 479–486.
Kaczmarek, Wojciech 2010: Z listów Stanisława Pigonia do Ireny Sławińskiej. Roczniki Humanistyczne 63(1), pp. 291–199.
Kamińska, Kamila 2013: Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wobec „Tygodnika Powszechnego” na przełomie lat 50. i 60. ub. wieku. Studia Medioznawcze 4, pp. 95–112.
Kamińska-Cheminiak, Kamila 2016: Institutional Censorship in Relation to Catholic Press during the Decline of People’s Republic of Poland (1989–1990). Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 7(37), pp. 221–235.
Kamińska-Chełminiak, Kamila 2019: Cenzura w Polsce – organizacja, kadry, metody pracy. 1944–1960. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Kieniewicz, Stefan 1989: Rachunek sumienia. Tygodnik Powszechny, nr 52−53, p. 5
Kloc, Agnieszka 2018: Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej (1956–1958). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Kobos, Andrzej M. 2007–2017: Po drogach uczonych. Z członkami Polskiej Akademii Umiejętności rozmawia Andrzej M. Kobos. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Kornat, Marek 2021: Andrzej Walicki jako historyk idei. KLIO POLSKA. Studia i Materiały z Dziejów Historiografii Polskiej 13, pp. 9– 49.
Kościewicz, Katarzyna 2019: Preparowanie dziedzictwa. Pisma Kraszewskiego, Sienkiewicza, Żeromskiego i innych autorów pod cenzorskim nadzorem (1945–1955). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Kotowska-Kachel, Maria 2016: Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wobec tekstów pracowników Instytut Badań Literackich. [In:] E. Kiślak (ed.), IBL w PRL-u. Vol. 3: Archiwalia. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 5–58.
Kropidłowski, Zdzisław 2010: Ingerencje cenzury w działalność gdańskiego dwutygodnika „Gwiazda Morza” w latach 1983 –1989. [In:] D. Degen, J. Gzella (eds.), Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, pp. 455–473.
Ligarski, Sebastian 2012: Wstęp. [In:] S. Ligarski (ed.), Gadzinówki w czasach stanu wojennego. Szczecin: Instytut Pamięci Narodowej, pp. 7–27.
Łętowski, Maciej 2010: Gdy lżyliśmy ustrój i godziliśmy w sojusze. Cenzura prasowa PRL na przykładzie katolickiego tygodnika społecznego „Ład”. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Łozowski, Piotr 2010: Wpływ cenzury na teksty polskich piosenek rockowych. [In:] E. Skorupa (ed.), Przeskoczyć tę studnię strachu. Autor i dzieło a cenzura PRL. Kraków: Universitas, pp. 52–73.
Markiewicz, Henryk 1987: Młoda Polska i „izmy”. [In:] K. Wyka, Młoda Polska. Kraków: Univeritas, vol. 1, pp. 321–375.
Müller, Beate 2004: Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory. [In:] B. Müller (ed.), Censorship and Cultural Regulation in the Modern Age. Amsterdam–New York: Rodopi, pp. 1–31.
Nowak, Piotr 2012: Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Oddział Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Poznaniu. 1946–1955. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.
Nowak, Piotr 2016: „Kto w życiu myśli, nic nie pisze…”. Krótka historia prelustracji w Polsce. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.
Oates-Indruchova, Libora 2020: Censorship in Czech and Hungarian Academic Publishing 1969–89. Snakes and Ladders. London: Bloomsbury.
Olaszek, Jan 2024: Opozycyjność naukowców. Studia z dziejów Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w PRL. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Paczkowski, Andrzej 2010: Polska wojna dziesięcioletnia i upadek komunizmu. [In:] B. Brzostek, J. Eisler, D. Jarosz, K. Kosiński, T. Wolsza (eds.), Niepiękny wiek XX. Profesorowi Tomaszowi Szarocie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, pp. 633–650.
Patelski, Mariusz 2019: „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim. 1950–1990. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Pawlicki, Aleksander 2001: Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie. Warszawa: Wydawnictwo „Trio”.
Pietrzyk, Zdzisław 2014: Wiktor Weintraub (1908–1988). [In:] W. Kozub-Ciembroniewicz (ed.), Academics of Jewish Heritage in the Modern History of the Jagiellonian University. Kraków: Jagiellonian University Press, pp. 285–293.
Pleskot, Patryk 2008: Naukowa szkoła przetrwania. Paryska stacja PAN w latach 1978–2004. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Pleskot, Patryk; Rutkowski, Tadeusz Paweł (eds.) 2009: Spętana Akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach władzy PRL, vol. 1. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Radzikowska, Zofia 1990: Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987). Kraków: Universitas.
Rogulska-Kołodziejska, Agnieszka 2014: Przypadek Stanisława Barańczaka. [In:] M. Budnik, K. Budrowska, E. Dąbrowicz, K. Kościewicz (eds.), Kariera pisarza w PRL-u. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 387–408.
Romek, Zbigniew (ed.) 2000: Cenzura w PRL. Relacje historyków. Warszawa: Wydawnictwo Neriton.
Romek, Zbigniew 2010: Cenzura a nauka historyczna w Polsce. 1944–1970. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN.
Rudka, Szczepan 2001: Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Starnawski, Jerzy (ed.) 2009: T. Zieliński: Mimo przebywania na obczyźnie – czułem się zawsze Polakiem. Meander 64–67, pp. 323–325.
Stobiecki, Rafał 2020: Historiografia PRL. Zamiast podręcznika. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Stola, Dariusz 2000: Emigracja pomarcowa. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Strzyżewski, Tomasz 2015: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita.
Swacha, Piotr 2014: Cenzura wobec problematyki „odwilży” 1956 roku na łamach „Gazety Poznańskiej”. Zeszyty Prasoznawcze 1, pp. 76–93.
Szałagan, Alicja 1996: Juliusz Kleiner. [In:] J. Czachowska, A. Szałagan (eds.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury Słownik biobibliograficzny, vol. 4. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, pp. 144–150.
Śliwa, Joachim 2000: Kazimierz Bulas (1903–1970). [In:] J. Dybiec (ed.), Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Historycznego. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, pp. 415–421.
Świstak, Mateusz 2010: Niepolityczne tabu, czyli o cenzurze obyczajowej lat 80. [In:] E. Skorupa (ed.), Przeskoczyć tę studnię strachu. Autor i dzieło a cenzura PRL. Kraków: Universitas, pp. 115–131.
Wagner, Izabela 2021: Bauman. Biografia. Warszawa: Czarna Owca.
Wiśniewska-Grabarczyk, Anna 2018: „Czytelnik” ocenzurowany. Literatura w kryptotekstach – recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Wiśniewska-Grabarczyk, Anna 2021: Książki z „Mysiej”. Literatura w świetle poufnych biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Woźniak-Łabieniec, Marzena 2012: Obecny – nieobecny. Krajowa recepcja Czesława Miłosza w krytyce literackiej lat pięćdziesiątych w świetle dokumentów cenzury. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zieliński, Tadeusz 1997: Listy do Stefana Srebrnego. Edited by G. Golik-Szarawarska. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Zieliński, Tadeusz 2005: Autobiografia. Dziennik 1939–1944. Edited by H. Geremek, P. Mitzner. Warszawa: DiG.
Żak, Stanisław 1996: Cenzura wobec humanistyki. Kielce: Miejsca Biblioteka Publiczna.
Żywczok, Alicja; Kilińska-Król, Małgorzata (eds.) 2019: Naukowcy. Osobowość, rola, profesjonalizm. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
