The Arduous Path to Independence. Ethnography/Ethnology within the Structures of the Polish Academy of Arts and Sciences and the Polish Academy of Sciences
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.007.21845Keywords:
Commission on Ethnography, Polish Academy of Arts and Sciences, Polish Academy of Sciences, ethnography / ethnology, cultural anthropologyAbstract
The aim of this article is to present the efforts of the Commission on Ethnography, operating within the structures of the Polish Academy of Arts and Sciences and the Polish Academy of Sciences, to gain independence. Its fate was largely intertwined with the history of the discipline, today most often referred to as cultural anthropology, and formerly more commonly known as ethnography and ethnology. Although the Commission on Ethnography is mentioned in publications on the history of Polish ethnography/ethnology and folklore studies, the history of this body has not been sufficiently researched and remains largely unknown. The literature lacks both a description of the circumstances surrounding the separation of the Commission on Ethnography from the Commission on Anthropology of the Polish Academy of Arts and Sciences in 1926 and its fate in the period immediately after the Second World War. The context of its establishment in 1973 within the structures of the Polish Academy of Sciences, as well as its subsequent transfer (2011) to the reactivated Polish Academy of Arts and Sciences, also remains unknown. Our intention is not to meticulously reconstruct the historical activities of the Commission, but rather to draw attention to the arduous path of ethnography/ethnology towards the autonomy of the discipline by describing its fate within the indicated institutions.
References
Źródła
Archiwum Nauki PAN i PAU (dalej: AN PAN i PAU) 1913: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 17 kwietnia 1913 roku. Sygn. PAU III-46 b.
AN PAN i PAU 1914a: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 28 stycznia 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1914b: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 24 lutego 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1914c: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 24 marca 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1924: Włodzimierz Demetrykiewicz, Pismo nr 307/1924 (Kraków, 31 marca 1924 roku). Sygn. PAU I-1 g.
AN PAN i PAU 1926a: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej 23 lutego 1926 roku. Sygn. PAU W III-46 b.
AN PAN i PAU 1926b: Posiedzenie Komisji Etnograficznej 25 maja 1926 roku. Sygn. PAU I-29.
AN PAU i PAN 1948: Zaproszenie na posiedzenie Komisji Etnograficznej. Sygn. PAU I-29 b.
AN PAU i PAN 1951: Protokoły z posiedzeń Komisji Etnograficznej 1948–1951. Sygn. PAU I-29 a.
AN PAN i PAU 1959a: Materiały twórczości – Kazimierz Moszyński. Spuścizna Mieczysława Gładysza. Sygn. K III-91.
AN PAN i PAU 1959b: Protokół z dnia 3 kwietnia 1959. Protokoły Posiedzeń Zarządu Oddziału PAN 1957–1960. Sygn. SN-1.
AN PAN i PAU 1959c: Protokół zebrania z dnia 18 kwietnia 1959. Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (96/80/2). Sygn. K II-13.
AN PAN i PAU 1963: Protokół z Ogólnego Zebrania Członków Oddziału PAN w Krakowie, odbytego w dniu 23 lutego 1963 roku. Protokoły posiedzeń Prezydium Oddziału PAN w Krakowie 1960–1965. Sygn. SN-1.
AN PAN i PAU 1973a: Pismo do Prezydium Oddziału Polskiej Akademii Nauk (Kraków, 23 lutego 1973). Etnograficzna (spis zdawczo-odbiorczy), ZDO A/198/91. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1973b: Wnioski dotyczące przyjęcia członków. Komisja Etnograficzna (spis zdawczo-odbiorczy) ZDO B/198/91. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1974: Sprawozdanie z działalności w 1973 roku. Korespondencja 1973–1984. Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1982: Protokół poszerzonego posiedzenia Zarządu Komisji Etnograficznej dnia 28 kwietnia. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
MEN 2022: Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 roku w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych. Dziennik Ustaw 2022, poz. 2202.
[Mikucki, Sylwiusz oprac.] 1975: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych styczeń–czerwiec 1974. Polska Akademia Nauk Oddział w Krakowie 18(1). Warszawa–Kraków.
N.N.8 1962: Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie 1957–1961. Kraków: Polska Akademia Nauk.
N.N.9 1973: Sprawozdanie z działalności Polskiej Akademii Nauk w roku 1973, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk.
Protokół 1989: Protokół Walnego Zgromadzenia Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, 16.11.1989. URL: http://pauza.krakow.pl/10_13_Protokol_Walnego_Zgromadzenia_PAU_w_Krakowie_w_dniu_16listopada _1989_w_Warszawie.pdf (dostęp: 10.08.2024).
Opracowania
Bieńkowski, Wiesław 1966 (1967): Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Lud 51(1), ss. 70–82.
Bieńkowski, Wiesław 1974: Etnografia. [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały sesji jubileuszowej Kraków, 3–4 V 1973. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, ss. 135–152.
Bieńkowski, Wiesław 1991: Działalność Seweryna Udzieli w Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1889–1937. Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie 10, ss. 57–65.
Buchowski, Michał 2011: Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu”. Od niemarksistowskiej ortodoksji „etnografizmu” do postetnograficznego pluralizmu. Lud 95, ss. 13–43.
Frankowska, Maria 1973: Etnografia polska po II wojnie światowej (1945–1970). [W:] Maria Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 193–270.
Fryś-Pietraszkowa, Ewa 2007: Izydor Kopernicki (1825–1891). [W:] Ewa Bednarska-Gryniewicz, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 2. Wrocław–Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Hübner, Piotr 1994: Siła przeciw rozumowi. Losy Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1939–1989. Kraków: Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”.
Jasiewicz, Zbigniew 2004: Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzenie wzorów radzieckich. Etnografia Polska 48(1–2), ss. 5–15.
Jasiewicz, Zbigniew 2010: Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny. [W:] Magdalena Radkowska-Walkowicz, Anna Malewska-Szałygin (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej. Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ss. 36–51.
Jasiewicz, Zbigniew 2011: Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918). Poznań: Instytut im. Oskara Kolberga, Komitet Nauk Etnologicznych PAN.
Jasiewicz, Zbigniew 2018: Skąd, z czym i w jaki sposób etnografia/etnologia/antropologia pojawiła się przed 100 laty w odrodzonym państwie polskim? Lud 102, ss. 41–83.
Jaworska, Elżbieta 1982: Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. [W:] Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski, Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918. Warszawa: PWN, ss. 140–226.
Kaniowska, Katarzyna 1996: Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica 9, ss. 19–31.
Kieniewicz, Stefan; Sikora, Paweł 1968–1969: Izydor Kopernicki. [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny. T. 14. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 1– 3.
Mikucki, Sylwiusz 1974: Miejsce humanistyki w strukturze i pracach Akademii [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polska Akademia Umiejętności (1872–1952). Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały sesji jubileuszowej Kraków, 3–4 V 1973. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
N.N.1 1896: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1895. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 1, ss. VII–X.
N.N.2 1901: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1900. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 5, ss. VII–IX.
N.N.3 1904: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1903 i 1904. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 7, ss. VIII–XI.
N.N.4 1919: Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej, jakie odbyły się w latach 1914–1919, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 14. ss. VI–XXVI.
N.N.5 1947: Komisja Etnograficzna. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 1945/1946, ss. LXXIV–LXXV.
N.N.6 1953: Komisja Etnograficzna. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 1947–1952, s. CXXXV.
N.N.7 1959: Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie za okres od lutego 1957 do czerwca 1958. Rocznik Polskiej Akademii Nauk Oddział w Krakowie, ss. 29–30.
Pomieciński, Adam 2019: Etnologia nieoczywista. Śladami Jana Stanisława Bystronia 100 lat później. Etnografia Polska 63(1–2), ss. 77–93.
Posern-Zieliński, Aleksander 1973: Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.). [W:] Małgorzata Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 89–113.
Sadowski, Jan Nepomucen 1874: Instrukcja do badania właściwości ludowych, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU 1, ss. XC–XCV.
Skąpski, Józef 2019: Opinia w sprawie podjęcia działalności przez Polską Akademię Umiejętności, 16.10.1989, PAUza Akademicka 488/489 (14.11.2019). URL: http://pauza.krakow.pl/16_21_Opinia_JSkapskiego_sprawie_podjecia_dzia%C5%82alnosci_przez_PAU (dostęp: 7.01.2023).
Sokolewicz, Zofia 2018: Przywrócić imię własne…. PAUza Akademicka 11(449). URL: http://www.pauza.krakow.pl/449_1_2018.pdf (dostęp: 22.07.2025).
Wyrozumski, Jerzy 1988: In memoriam: Kazimierz Dobrowolski (20 XII 1894–26 III 1987). Kwartalnik Historyczny 95(2), ss. 293–295.
Wyrozumski, Jerzy 2015: Dwa wykłady o odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Zawiliński, Roman 1894: Program badań etnologicznych Komisyi Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Kraków: nakładem Komisji Antropologicznej.
ZWAK 1877: Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej 1, ss. VII–X.
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
