Cenzurowanie publikacji naukowych z dziedziny humanistyki w Polsce Ludowej. Wstępne ustalenia i perspektywy dalszych badań
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.012.21850Słowa kluczowe:
cenzura instytucjonalna, Polska Ludowa, cenzurowanie publikacji naukowych, cenzurowanie literatury, humanistyka, literaturoznawstwoAbstrakt
Przedmiotem artykułu jest omówienie cenzurowania publikacji naukowych z dziedziny humanistyki w Polsce w latach 1944–1990. Szczególnym zainteresowaniem objęte zostały teksty naukowe z literaturoznawstwa, przede wszystkim podręczniki akademickie, rozprawy i opracowania poświęcone literaturze polskiej.
W pierwszej części artykułu odtworzony został model cenzurowania tekstów naukowych przez GUKPPiW, uwzględniający chronologię oraz podział ze względu na: osobę autora publikacji naukowej, temat, zgłaszającą instytucję oraz projektowanego odbiorcę.
W części drugiej zaprezentowane zostały case studies: szczegółowe omówienie kilku przypadków, zrekonstruowanych na podstawie dokumentów archiwalnych nie tylko urzędu cenzury, lecz także dokumentów autorskich (egodokumenty) oraz dokumentów instytucji naukowych.
Jako że artykuł wyrasta z wcześniejszych prac badawczych autorki związanych z cenzurowaniem literatury pięknej, przynosi także porównanie sposobów cenzurowania literatury pięknej i naukowej. Artykuł kończy przedstawienie dalszych potencjalnych kierunków badań, z uwzględnieniem perspektywy porównawczej.
Bibliografia
Bagieńska-Masiota, Aleksandra 2014: Prawne podstawy cenzury prasy w okresie stanu wojennego w Polsce (1981–1983). Czasopismo Prawno-Historyczne 2, pp. 185–204.
Bates, John M. 2000: Cenzura w epoce stalinowskiej. Teksty Drugie 1–2, pp. 95–120.
Bates, John M. 2002: Cenzura wobec problemu niemieckiego w literaturze polskiej, 1945–1955. [In:] D. Dąbrowska, P. Michałowski (eds.), Presja i ekspresja. Zjazd szczeciński i socrealizm. Szczecin: Uniwersytet Szczeciński, pp. 79–92.
Borkowska, Grażyna 2014: Miłosz w „Pamiętniku Literackim”. Kartka z dziejów polskiej literatury i humanistyki. [In:] T. Bilczewski, L. Marinelli, M. Woźniak (eds.), Rodzinny świat Czesława Miłosza. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, pp. 13–16.
Borkowska, Grażyna 2016: „Pamiętnik Literacki” 1946–1989. [In:] E. Kiślak (ed.), IBL w PRL-u. Studia i wspomnienia, vol. 1. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 435–472.
Borzym, Stanisław 2015: Marksizm a inne nurty filozofii. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. 1944–1989. Idee i polityka. vol. 10, part. 3. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, pp. 9–85.
Budrowska, Kamila 2009: Literatura i pisarze wobec cenzury PRL. 1948–1958. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Budrowska, Kamila 2020: Writers, Literature and Censorship in Poland. 1948–1958. Translated by P.A. Vickers. Berlin: Per Lang.
Budrowska, Kamila 2022: Cenzura i okolice. Szkice o cenzurze instytucjonalnej w Polsce w latach 1944–1990. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Budrowska, Kamila 2023a: Censorship Towards Literature in Poland under Communism (1944–1990). Summary of Research and a New Perspective. Kulturne Dejiny 1, pp. 44–66.
Budrowska, Kamila 2023b: Cenzuralne perypetie rozprawy „O komediach Norwida” Ireny Sławińskiej. Studia Norwidiana 1, pp. 221–238.
Budrowska, Kamila 2024: Cenzurowanie „Pamiętnika Literackiego” przed i w czasie stanu wojennego (1980–1983). Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka 46, pp. 203–225.
Budrowska, Kamila; Budnik, Magdalena; Gardocki, Wiktor (eds.) 2018: „Biuletyn Informacyjno-Instrukcyjny”. Wybór dokumentów z roku 1955. Białystok: Alter Studio. URL:
https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11887/1/Biuletyn_Informacyjno_Instrukcyjny.pdf (accessed on: 5 September 2025).
Chudoba, Wiesław 2014: Leszek Kołakowski. Kronika życia i dzieła. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN.
Ciszewska-Pawłowska, Wanda; Centek, Barbara (eds.) 2020: Piętno władzy. Studia nad cenzurą i zakresem wolności słowa. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Connely, John 2014: Zniewolony uniwersytet. Sowietyzacja szkolnictwa wyższego w Niemczech wschodnich, Czechach i Polsce 1945–1956. Translated by W. Rodkiewicz. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN.
Dąbrowicz, Elżbieta 2017: Cenzura na gruzach. Szkice o literackich świadectwach życia w PRL-u. Białystok: Alter Studio.
Dąbrowska, Małgorzata 2012: Oskara Haleckiego droga do Bizancjum i na Bronx. [In:] M. Dąbrowska (ed.), Oskar Halecki i jego wizja Europy. Łódź–Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Uniwersytet Łódzki, vol. 1, pp. 104–119.
Degen, Dorota; Gzella, Grażyna; Gzella, Jacek (eds.) 2015: Zakazane i niewygodne: ograniczanie wolności słowa od XIX do XX wieku. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Degen, Dorota; Żynda, Marcin (eds.) 2012: Nie po myśli władzy. Studia nad cenzurą i zakresem ograniczania wolności słowa na ziemiach polskich od wieku XIX do czasów współczesnych. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika.
Dorosz, Beata 2013: Nowojorski pasjans. Polski Instytut Naukowy w Ameryce. Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński. Studia o wybranych zagadnieniach działalności 1939–1969. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Draus, Jan 2015: Nauka polska na emigracji. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. Vol. 10: 1944–1989. Part 2: Instytucje. Warszawa: Polska Akademia Nauk, pp. 485–681.
Dybiec, Julian 2015: Warunki rozwoju nauk humanistycznych i społecznych. [In:] L. Zasztowt, J. Schiller-Walicka (eds.), Historia nauki polskiej. Vol. 10: 1944–1989. Part 1: Warunki rozwoju nauki polskiej. Państwo i społeczeństwo. Warszawa: Polska Akademia Nauk, pp. 177–298.
Eisler, Jerzy 2008: Polskie miesiące, czyli kryzysy w PRL. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Ermolaev, Herman 1997: Censorship in Soviet Literature. 1917–1991. New York–London: Rowman & Littlefield.
Fitowa, Alina 2001: Profesor Stanisław Kot (1885–1975): działalność naukowa, edytorska i informacyjna. [In:] A. Fitowa (ed.), Stanisław Kot – uczony i polityk. Pokłosie sesji naukowej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, pp. 217–225.
Franaszek, Andrzej 2011: Miłosz. Biografia. Kraków: Znak.
Franaszek, Piotr 2015: Granice kompromisu. Naukowcy wobec aparatu władzy ludowej. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Gardocki, Wiktor 2015: Rzecz o nieistnieniu Czesława Miłosza. 1979–1981. [In:] K. Budrowska, W. Gardocki, E. Jurkowska (eds.), 1984. Literatura i kultura schyłkowego PRL-u. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 317–335. URL:
https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11228/3/1984_Literatura_i_kultura_schylkowego_PRL_u.pdf (accessed on: 5 September 2025).
Gardocki, Wiktor 2019: Cenzura wobec literatury polskiej w latach osiemdziesiątych XX wieku. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Goćkowski, Janusz (ed.) 1995: Nauka. Tożsamość i tradycja. Kraków: Universitas.
Gogol, Bogusław 2012: „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Oddziału Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Gdańsku. 1945–1958. Gdańsk: Uniwersytet Gdański.
Grodziski, Stanisław 2005: Polska Akademia Umiejętności. 1872–1952–2002. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Gzella, Grazyna; Gzella, Jacek (eds.) 2013: Nie należy dopuszczać do publikacji. Cenzura w PRL. Toruń: Wydawnictwo naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Hobot, Joanna 2000: Gra z cenzurą poezji Nowej Fali (1968–1976). Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Holzer, Jerzy 2005: Historia najnowsza i nauka na pograniczu polityki. [In:] E. Chmielecka, J. Jedlicki, A. Rychard (eds.), Ideały nauki i konflikty wartości. Studia złożone w darze prof. Stefanowi Amsterdamskiemu. Warszawa: IFiS PAN, pp. 323–330.
Hulewicz, Jan 2013: Akademia Umiejętności w Krakowie. 1873–1918. Zarys dziejów. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Hübner, Piotr 1992: Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, vol. 1–2. Wrocław: Ossolineum.
Hübner, Piotr 2013: Cenzura w nauce – Stanisław Ossowski. [In:] P. Hübner, Zwierciadło nauki. Mała encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, pp. 479–486.
Kaczmarek, Wojciech 2010: Z listów Stanisława Pigonia do Ireny Sławińskiej. Roczniki Humanistyczne 63(1), pp. 291–199.
Kamińska, Kamila 2013: Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wobec „Tygodnika Powszechnego” na przełomie lat 50. i 60. ub. wieku. Studia Medioznawcze 4, pp. 95–112.
Kamińska-Cheminiak, Kamila 2016: Institutional Censorship in Relation to Catholic Press during the Decline of People’s Republic of Poland (1989–1990). Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 7(37), pp. 221–235.
Kamińska-Chełminiak, Kamila 2019: Cenzura w Polsce – organizacja, kadry, metody pracy. 1944–1960. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Kieniewicz, Stefan 1989: Rachunek sumienia. Tygodnik Powszechny, nr 52−53, p. 5
Kloc, Agnieszka 2018: Cenzura wobec tematu II wojny światowej i podziemia powojennego w literaturze polskiej (1956–1958). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Kobos, Andrzej M. 2007–2017: Po drogach uczonych. Z członkami Polskiej Akademii Umiejętności rozmawia Andrzej M. Kobos. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Kornat, Marek 2021: Andrzej Walicki jako historyk idei. KLIO POLSKA. Studia i Materiały z Dziejów Historiografii Polskiej 13, pp. 9– 49.
Kościewicz, Katarzyna 2019: Preparowanie dziedzictwa. Pisma Kraszewskiego, Sienkiewicza, Żeromskiego i innych autorów pod cenzorskim nadzorem (1945–1955). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Kotowska-Kachel, Maria 2016: Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wobec tekstów pracowników Instytut Badań Literackich. [In:] E. Kiślak (ed.), IBL w PRL-u. Vol. 3: Archiwalia. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 5–58.
Kropidłowski, Zdzisław 2010: Ingerencje cenzury w działalność gdańskiego dwutygodnika „Gwiazda Morza” w latach 1983 –1989. [In:] D. Degen, J. Gzella (eds.), Niewygodne dla władzy. Ograniczanie wolności słowa na ziemiach polskich w XIX i XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, pp. 455–473.
Ligarski, Sebastian 2012: Wstęp. [In:] S. Ligarski (ed.), Gadzinówki w czasach stanu wojennego. Szczecin: Instytut Pamięci Narodowej, pp. 7–27.
Łętowski, Maciej 2010: Gdy lżyliśmy ustrój i godziliśmy w sojusze. Cenzura prasowa PRL na przykładzie katolickiego tygodnika społecznego „Ład”. Lublin: Wydawnictwo Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
Łozowski, Piotr 2010: Wpływ cenzury na teksty polskich piosenek rockowych. [In:] E. Skorupa (ed.), Przeskoczyć tę studnię strachu. Autor i dzieło a cenzura PRL. Kraków: Universitas, pp. 52–73.
Markiewicz, Henryk 1987: Młoda Polska i „izmy”. [In:] K. Wyka, Młoda Polska. Kraków: Univeritas, vol. 1, pp. 321–375.
Müller, Beate 2004: Censorship and Cultural Regulation: Mapping the Territory. [In:] B. Müller (ed.), Censorship and Cultural Regulation in the Modern Age. Amsterdam–New York: Rodopi, pp. 1–31.
Nowak, Piotr 2012: Cenzura wobec rynku książki. Wojewódzki Oddział Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Poznaniu. 1946–1955. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.
Nowak, Piotr 2016: „Kto w życiu myśli, nic nie pisze…”. Krótka historia prelustracji w Polsce. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Adama Mickiewicza.
Oates-Indruchova, Libora 2020: Censorship in Czech and Hungarian Academic Publishing 1969–89. Snakes and Ladders. London: Bloomsbury.
Olaszek, Jan 2024: Opozycyjność naukowców. Studia z dziejów Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk w PRL. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Paczkowski, Andrzej 2010: Polska wojna dziesięcioletnia i upadek komunizmu. [In:] B. Brzostek, J. Eisler, D. Jarosz, K. Kosiński, T. Wolsza (eds.), Niepiękny wiek XX. Profesorowi Tomaszowi Szarocie w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, pp. 633–650.
Patelski, Mariusz 2019: „Czujni strażnicy demokracji” ludowej. Urząd cenzury w województwie opolskim. 1950–1990. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Pawlicki, Aleksander 2001: Kompletna szarość. Cenzura w latach 1965–1972. Instytucja i ludzie. Warszawa: Wydawnictwo „Trio”.
Pietrzyk, Zdzisław 2014: Wiktor Weintraub (1908–1988). [In:] W. Kozub-Ciembroniewicz (ed.), Academics of Jewish Heritage in the Modern History of the Jagiellonian University. Kraków: Jagiellonian University Press, pp. 285–293.
Pleskot, Patryk 2008: Naukowa szkoła przetrwania. Paryska stacja PAN w latach 1978–2004. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Pleskot, Patryk; Rutkowski, Tadeusz Paweł (eds.) 2009: Spętana Akademia. Polska Akademia Nauk w dokumentach władzy PRL, vol. 1. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Radzikowska, Zofia 1990: Z historii walki o wolność słowa w Polsce (cenzura PRL w latach 1981–1987). Kraków: Universitas.
Rogulska-Kołodziejska, Agnieszka 2014: Przypadek Stanisława Barańczaka. [In:] M. Budnik, K. Budrowska, E. Dąbrowicz, K. Kościewicz (eds.), Kariera pisarza w PRL-u. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, pp. 387–408.
Romek, Zbigniew (ed.) 2000: Cenzura w PRL. Relacje historyków. Warszawa: Wydawnictwo Neriton.
Romek, Zbigniew 2010: Cenzura a nauka historyczna w Polsce. 1944–1970. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, Instytut Historii PAN.
Rudka, Szczepan 2001: Poza cenzurą. Wrocławska prasa bezdebitowa 1973–1989. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Starnawski, Jerzy (ed.) 2009: T. Zieliński: Mimo przebywania na obczyźnie – czułem się zawsze Polakiem. Meander 64–67, pp. 323–325.
Stobiecki, Rafał 2020: Historiografia PRL. Zamiast podręcznika. Łódź: Uniwersytet Łódzki.
Stola, Dariusz 2000: Emigracja pomarcowa. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Strzyżewski, Tomasz 2015: Wielka księga cenzury PRL w dokumentach. Warszawa: Prohibita.
Swacha, Piotr 2014: Cenzura wobec problematyki „odwilży” 1956 roku na łamach „Gazety Poznańskiej”. Zeszyty Prasoznawcze 1, pp. 76–93.
Szałagan, Alicja 1996: Juliusz Kleiner. [In:] J. Czachowska, A. Szałagan (eds.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury Słownik biobibliograficzny, vol. 4. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, pp. 144–150.
Śliwa, Joachim 2000: Kazimierz Bulas (1903–1970). [In:] J. Dybiec (ed.), Uniwersytet Jagielloński. Złota Księga Wydziału Historycznego. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, pp. 415–421.
Świstak, Mateusz 2010: Niepolityczne tabu, czyli o cenzurze obyczajowej lat 80. [In:] E. Skorupa (ed.), Przeskoczyć tę studnię strachu. Autor i dzieło a cenzura PRL. Kraków: Universitas, pp. 115–131.
Wagner, Izabela 2021: Bauman. Biografia. Warszawa: Czarna Owca.
Wiśniewska-Grabarczyk, Anna 2018: „Czytelnik” ocenzurowany. Literatura w kryptotekstach – recenzjach cenzorskich okresu stalinizmu. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Wiśniewska-Grabarczyk, Anna 2021: Książki z „Mysiej”. Literatura w świetle poufnych biuletynów urzędu cenzury z lat 1945–1956. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Woźniak-Łabieniec, Marzena 2012: Obecny – nieobecny. Krajowa recepcja Czesława Miłosza w krytyce literackiej lat pięćdziesiątych w świetle dokumentów cenzury. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Zieliński, Tadeusz 1997: Listy do Stefana Srebrnego. Edited by G. Golik-Szarawarska. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.
Zieliński, Tadeusz 2005: Autobiografia. Dziennik 1939–1944. Edited by H. Geremek, P. Mitzner. Warszawa: DiG.
Żak, Stanisław 1996: Cenzura wobec humanistyki. Kielce: Miejsca Biblioteka Publiczna.
Żywczok, Alicja; Kilińska-Król, Małgorzata (eds.) 2019: Naukowcy. Osobowość, rola, profesjonalizm. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Jak cytować
