Niewspółmierność wyjaśniona w kategoriach presupozycji. Komentarz do tezy Kuhna o radykalnej zmienności znaczenia terminów naukowych

Abstrakt

Głoszona przez Kuhna teza o radykalnej zmienności znaczenia terminów naukowych sugeruje, że zwolennicy różnych paradygmatów nie rozumieją się wzajemnie. Ten wniosek wydaje się jednak niewiarygodny. Powstały paradoks znika, jeżeli się doceni rolę presupozycji w konstytuowaniu się paradygmatu. Presupozycje funkcjonują na modłę Wittgensteinowskich zawiasów i często pozostają jedynie domyślne. W obliczu opornych łamigłówek niektóre presupozycje wychodzą na jaw i ulegają rewizji. Mechanizm rewizji presupozycji można zilustrować za pomocą pojęć ulepszonej wersji zaproponowanego przez Hintikkę modelu nauki jako gry w pytania i odpowiedzi.

Model, o którym mowa, przewiduje trzy możliwe reakcje na pojawienie się anomalii: (i) konserwatywne propozycje hipotez pomocniczych w ramach istniejącego paradygmatu, (ii) reinterpretację zagadkowych rezultatów eksperymentalnych i nierewolucyjne wzbogacenie istniejącego paradygmatu o nową hipotezę oraz (iii) rewizję niektórych presupozycji, która jest równoznaczna z rewolucją naukową w pełnym tego słowa znaczeniu. Wybór między członami tej alternatywy zależy od sukcesu lub niepowodzenia bardziej konserwatywnych strategii oraz zakresu zamierzonych zastosowań teorii będącej w centrum zainteresowania. W proponowanym ujęciu niewspółmierność nie zakłóca komunikacji między zwolennikami różnych paradygmatów. Ponadto, pozwala ono objaśnić i oddalić kilka innych kontrowersyjnych składników stanowiska Kuhna ze Struktury rewolucji naukowych, jak tezę o stratach eksplanacyjnych przy zmianie paradygmatu, potępienie konserwatywnych postaw wobec anomalii czy jego poglądu na temat możliwości współistnienia konkurencyjnych paradygmatów. Co ważniejsze, zostanie pokazany bagatelizowany przez Kuhna związek między zmianą paradygmatu a dążeniem do prawdy.