Kleist vs. Musschenbroek – a difficult way to truth


  • Jerzy Sawicki Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Wydział Elektryczny, Szczecin




Ewald Georg (Jürgen) Kleist, Pieter Musschenbroek, Leiden jar


On October 11, 1745, a German scientist Ewald Georg (Jürgen) Kleist in Cammin in Pommern (today Kamień Pomorski) discovered both the phenomenon of storing electricity in a glass vessel with water, and a new device – an electric capacitor. Kleist quickly and correctly announced his discovery to the scientific community.

The greatest help in confirming the discovery and its publication was received by Kleist from Daniel Gralath who was active in the first Polish Society for Experimental Physics Societas Physicae Experimentalis in Gdańsk.

At the beginning of 1746, in the Dutch Leiden, in the workshop of the famous professor Pieter Musschenbroek, an experiment was conducted similar to the one in Cammin. The information about the Leiden experiment quickly reached Paris, the centre of European science of that time, and which lead to a proclamation of a new, very important physical discovery.  The experiment gained wide publicity in Europe thanks to numerous public repetitions. The French promoter of the Leiden experiment was physicist Jean-Antoine Nollet.

The discoverer’s fame was unjustly attributed to Musschenbroek and Leiden, although Daniel Gralath reported Nollet’s letter about Kleist’s priority. From the moment of discovery to modern times, scientific publications in the field of physics and history of science often misrepresent the person of the discoverer, the place of discovery and its name.

The aim of the article is to present a broad overview of the reports, descriptions and opinions contained in scientific publications about the discovery. In the review presented in the article, 117 books are divided by country of issue, language and time of publication. The most frequent errors were classified and assigned to the analyzed publications. The result turned out to be surprising, as only 6 items were free of errors, and in the remaining, 254 errors were found. Unfortunately, in both former and contemporary publications, Kleist is sometimes ignored, and even if noticed, his discovery is usually depreciated in various ways. It may come as a surprise that the first two works on the history of electrical research written in the eighteenth century by Daniel Gralath and Joseph Priestley correctly and profoundly convey the course of events and the priority of Kleist’s discovery. It turns out that the French untrue version of the history of this finding is still alive, especially in European countries, so that pupils, students and physics enthusiasts receive a false message about this important discovery.

In the circle of reliable researchers in the history of science, the priority of Kleist’s discovery is widely recognized, but even they have a problem with naming the electric capacitor discovered by the Cammin physicist differently than the Leiden jar. One of the reasons for the poor knowledge of Kleist and his experiment is scant scientific literature on the subject and the ignorance of the source texts written by the Cammin explorer. This gap is bridged by a scientific monograph written by the author of the present article. The text of this paper complements the information presented in the author’s book entitled Ewald Georg Kleist – Wielki odkrywca z małego miasta (A great discoverer from a small town): Kamień Pomorski 1745 (Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, Stowarzyszenie Elektryków Polskich, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, 2018).

Author Biography

Jerzy Sawicki, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Wydział Elektryczny, Szczecin


Baigrie, B. 2007: Electricity and Magnetism: A Historical Perspective. Westport, Connecticut – London: Greenwood Publisher, ss. 29–30. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=3XEc5xkWxi4C&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Baker, G.L.; Blackburn, J.A. 2008: The Pendulum. Oxford: Oxford University Press, s. 101.

Bakewell F.C. 1853: Electric Science; Its History, Phenomena, and Applications. London: Ingram, Cooke and Co., ss. 14–15. Dostęp online: https://archive.org/details/bub_gb_Lks1AAAAMAAJ.

Barry, J.D. 1980: Ball Lightning and Bead Lightning: Extreme Forms of Atmospheric Electricity. New York: Springer US.

Basu, D. 2000: Leyden jar. [W:] Dictionary of Pure and Applied Physics. Boca Raton: CRC Press.

Benjamin, P. 1895: A history of electricity (The intellectual rise in electricity) from antiquity to the days of Benjamin Franklin. New York: John Wiley & Sons, ss. 512–517. Dostęp online: https://archive.org/details/historyofelectri00benjrich.

Bird, G. 1839: Elements of natural philosophy: being an experimental introduction to the study of the physical sciences. London: John Churchill, s. 195. Dostęp online: https://archive.org/details/b21515669.

Bitard, A. (rédacteur) 1880: La Science populaire: journal hebdomadaire illustré, no 38 Paris, s. 595. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k58030263/f1.item.

Brettner, H. 1846: Fizyka dla szkół wyższych, przekład A. Karwowski. Wrocław: nakład Zygmunta Schlettera, s. 289.

Brewer, E.C.; Moigno, F.N.M. 1891: Wiedza. Wytłumaczenie zjawisk codziennych, tom 2, Magnetyzm. Elektryczność. Chemia. Warszawa: nakładem „Biesiady Literackiej”, s. 15. Dostęp online: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/67015/edition/63559/content?ref=desc.

Brewster, D. 1830: The Edinburgh Encyclopædia, vol. VIII, Edinburgh: printed for William Blackwood, s. 416. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=BvdMAQAAMAAJ&pg=PA416.

Brockhaus ABC 1980: Naturwissenschaft und Technik, Bd. 2, L–Z. Leipzig: F. A. Brockhaus, s. 700.

Buckmaster, J.Ch. 1871: The elements of magnetism and electricity. London: Longmans and Co., s. 54. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=l-kDAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false.

Burghartz, J.N. 2013: Guide to State-of-the-Art Electron Devices. New York: Wiley –IEEE Press, s. 4.

Burns, W.E. 2003: Science in the Enlightenment: An Encyclopedia. Santa Barbara, California: ABC-CLIO, s. 163.

Bystrzycki, J. 1820: Fizyka dla szkół wydziałowych, cz. 1–2. Warszawa: w Drukarnii XX Piiarów, ss. 56–61. Dostęp online: http://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=2097&from=pubindex&dirids=7&lp=267.

Cajori, F. 1924: A history of physics in its elementary branches, including the evolution of physical laboratories. New York: The MacMillan Company, ss. 118–119. Dostęp online: https://archive.org/details/historyofphysics00cajo.

Campenot, R.B. 2016: Animal Electricity: How We Learned That the Body and Brain Are Electric Machines. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, s. 36.

Cleveland, C.J.; Moris, Ch. 2005: Dictionary of Energy. Amsterdam: Elsevier Science, ss. 243, 289.

Clarck, J.O.E. 2014: The Basics of Electric Charges. New York: The Rosen Publishing Group, s. 73. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=Nsa2BQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Clarck, W.; Gellings, C.W. 2015: Exploring the Value of Electricity. Lilburn, Georgia: Fairmont Press, s. 20.

Clerc, A. 1883: Physique et chimie populaires, t. 2. Paris: Jules Rouff, ss. 48–50. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k202750t.image.

Conway, B.E. 1999: Electrochemical Supercapacitors: Scientific Fundamentals and Technological Applications. New York: Kluwer Academic Publishers, s. 1.

Daguin, P.-A. 1863: Cours de physique élémentaire avec les applications à la météorologie: à l’usage des lycées et des établissements d’instruction secondaire. Toulouse: Edouard Privat, Paris: F. Tandou, s. 490. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k28774s.texteImage.

Daintith, J. (ed.) 2008: Biographical Encyclopedia of Scientists. Third Edition. Boca Raton –London – New York: A Taylor & Francis, ss. 550–551, 567. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=vqTNfnKJVPAC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Daniell, A. 1887: Podręcznik zasad fizyki, przekład J.J. Boguski. Warszawa: Księgarnia T. Paprockiego, s. 684. Dostęp online: https://fbc.pionier.net.pl/details/nnl8cb9.

Davis, L.J. 2012: Fleet Fire: Thomas Edison and the Pioneers of the Electric Revolution. New York: Arcade Pub., s. 4.

Davy, J. 1836: Memoirs of the Life of Sir Humphry Davy. t. I. London: Longman, Rees, Orme [etc.], ss. 315–316. Dostęp online: https://archive.org/details/memoirslifesirh00davygoog.

Desbeaux, E. 1891: La physique populaire. Paris: Librairie Marpon et Flammarion, s. 374. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5660415x.texteImage.

Desmond, K. 2016: Innovators in Battery Technology: Profiles of 95 Influential Electrochemists. Jefferson, North Carolina: McFarland and Company, Inc. Publishers, ss. 140–142. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=LQ3MDAAAQBAJ&pg=PA140.

Dorsman, C.; Crommelin, C.A. 1957: The invention of the Leyden jar. Communication 97 from The National Museum of the History of Science Leyden. Amsterdam. Dostęp online: https://archive.org/details/39002010411123.med.yale.edu.

Emadi, A. (ed.) 2014: Advanced Electric Drive Vehicles. Boca Raton – London – New York: Taylor & Francis, s. 238. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=e-2sBAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Ellyard, D. 2005: Who Discovered What When. Sydney – Auckland – London – Cape Town: New Holland Publishers, s. 109.

Erxleben, J.Ch.P. 1772: Anfangsgründe der Naturlehre. 1. Auflage. Göttingen: Johann Christian Dieterich, ss. 413–414. Dostęp online: http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10130975_00001.html.

Erxleben, J.Ch.P. 1784: Anfangsgründe der Naturlehre. 3. Auflage. Göttingen: Johann Christian Dieterich. Dostęp online: http://digitale.bibliothek.uni-halle.de/vd18/id/3675625.

Fara, P. 2002: An Entertainment for Angels: Electricity in the Enlightenment. New York: Columbia University Press, s. 51.

Fairley, P. 2008: Electricity and Magnetism. Minneapolis: Twenty-First Century Books, s. 18. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=7zqXAgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Feldhaus, F.M. 1903: Die Erfindung der elektrischen Verstärkungsflasche durch Ewald Jürgen von Kleist. Heidelberg: Carl Winter’s Universitätsbuchhandlung.

Fischer, E.G.; Biot. M. 1827: Elements of Natural Philosophy. Boston: Hilliard, Gray, Little, Wilkins, s. 187. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=5rALAAAAYAAJ&pg=PA187.

Franklin, B. 1751: Experiments and Observations on Electricity Made at Philadelphia in America. London: David Henry, s. 77. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=DLOl8xz9xHYC&pg=PA77.

Ganot, A. 1860: Wykład początków fizyki doświadczalnej i stosowanej oraz meteorologii, przekład S. Przystański. Warszawa: nakładem księgarni J. Błaszkowskiego, s. 634.

Gaukroger, S. 2010: The Collapse of Mechanism and the Rise of Sensibility: Science and the Shaping of Modernity, 1680–1760. Oxford: Oxford University Press, s. 342.

Geiger, H.; Scheel, K. (ed.) 1926: Handbuch der Physik, Band I, Geschichte der Physik Vorlesungstechnik. Berlin: Verlag von Julius Springer , ss. 50–51. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=1LCfBwAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Gelder, G. 1905: Éléments de sciences physiques avec leurs applications à l’agriculture, à l’industrie et à l’hygiène... Paris: Fernand Nathan, s. 154. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k55466378.

Gerland, E. 1913: Geschichte der Physik von den ältesten Zeiten bis zum Ausgange des achtzehnten Jahrhunderts. München und Berlin: Verlag von R. Oldenbourg, ss. 696–699. Dostęp online: http://dlibra.bibliotekaelblaska.pl/dlibra/docmetadata?id=43327&from=&dirids=1&ver_id=&lp=1&QI= .

Gralath, D. 1747: Nachricht von einigen Electrischen Versuchen, erster theil. [W:] Versuche und Abhandlungen der Naturforschende Gesellschaft in Danzig. Danzig: Schreiber, Tab. VI. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=JEnGG9_KEaEC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Gralath, D. 1754: Geschichte der Elektricität, zweyter theil. [W:] Versuche und Abhandlungen der Naturforschende Gesellschaft in Danzig. Danzig und Leipzig: Lantischens Buchhandlung, ss. 406, 433. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=62NUAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Graves, D. 1996: Scientists of Faith: Forty-eight Biographies of Historic Scientists and Their Christian Faith. Grand Rapids, Michigan: Kregel Resources, ss. 78–79. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=fG67wHDeb40C&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Gregersen, E. 2011: The Britannica Guide to Electricity and Magnetism. New York: Rosen Publishing Group, ss. xii–xiii, 6.

Greiner, W. 2012: Classical Electrodynamics. New York – Berlin – Heidelberg… [etc.]: Springer, s. 510.

Grotowski, M. i inni 1931: Dzieje rozwoju fizyki w zarysach, tom 2, Elektryczność i magnetyzm,optyka, budowa materii. Warszawa: nakładem redakcji “Mathesis Polskiej”, s. 15.

Guillemin, A. 1872: The forces of nature: A Popular Introduction to the Study of Physical Phenomena. London: MacMillan & Co., s. 567. Dostęp online: https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=nyp.33433087548537;view=1up;seq=17.

Haüy, R.J. 1806: Traktat początkowy fizyki, t. 1, przekład A. Korzeniewski. Wilno: Księgarnia Józefa Zawadzkiego, ss. 286–287. Dostęp online: http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=271938.

Haven, K.F. 2006: 100 Greatest Science Inventions of All Time. Westport, Connecticut –London: Libraries Unlimited, s. 87. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=0gBwjLTUzEMC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Hawks, E. 1939: Książka o elektryczności, przekład A. Kojrański. Warszawa: Gebethner i Wolff, ss. 11–12. Dostęp online: http://delibra.bg.polsl.pl/dlibra/doccontent?id=25118.

Heilbron, J.L. 1979: Electricity in the 17th & 18th Centuries: A Study of Early Modern Physics. Berkeley – Los Angeles – London: University of California Press, ss. 309–314. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=UlTLRUn1sy8C&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Highton, E. 1852: The Electric Telegraph: Its History and Progress. London: John Weale, s. 10. Dostęp online: https://archive.org/details/electrictelegra00highgoog.

Holtzhausen, K.; Vosloo, W. 2008: High Voltage Engineering. Practice and Theory. Stellenbosch: University of Stellenbosch, s. 1. Dostęp online: http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=3458&dirds=1&tab=1.

Home, R.W. 2015: Aepinus’s Essay on the Theory of Electricity and Magnetism. Princeton, New Jersey: Princeton University Press, s. 71.

Hoppe, E. 1884: Geschichte der Elektrizität. Leipzig: Johann Ambrosius Barth, ss. 18–21. Dostęp online: https://archive.org/details/geschichtederel02hoppgoog.

Houston, E. . 1905: Electricity in every-day life, vol. 1. New York: P.F. Colier & Son, ss. 71–73. Dostęp online: https://archive.org/details/electricityinev05housgoog.

Hutton, Ch. 1795: A Mathematical and Philosophical Dictionary: Containing an Explanation of the Terms, and an Account of the Several Subjects, Comprized Under the Heads Mathematics, Astronomy, and Philosophy Both Natural and Experimental, vol. 2. London: printed for J. Johnson, s. 23. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=Nn9RAAAAYAAJ&pg=PA23.

Isensee, E. 1842: Die Geschichte der Medicin. Berlin: Liebman & Comp., s. 51. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=u0xJAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false.

Janardhan, V.; Fesmire, B. 2011: Energy Explained, vol. 1. Conventional Energy and Alternative. Plymouth: Rowman & Littlefield Publishers, s. 140.

Jewold, W. 1904: Dzieje elektryczności, przekład H. Wernic. Warszawa: nakładem “Ziarna”, s. 16. Dostęp online: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/23163/edition/20636/content.

Jordan, K.F. 1898: Grundriss der Physik nach dem neuesten Stande der Wissenschaft. Berlin: Verlag von Julius Springer, s. 200. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=5v-oBgAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Keithley, J.F. 1999: The Story of Electrical and Magnetic Measurements: From 500 BC to the 1940s. New York: IEEE Press, ss. 21–23. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=uwgNAtqSHuQC&pg=PA21.

Krehl, P. 2009: History of Shock Waves, Explosions and Impact: A Chronological and Biographical Reference. Berlin – Heidelberg: Springer-Verlag, s. 241. Dostęp online: https://books.google.pl/books?redir_esc=y&hl=pl&id=PmuqCHDC3pwC&pg=PA241.

Krzyżanowski, J.K. 1825: Wykład fizyki do użytku szkół wojewódzkich zastosowany. Warszawa: nakład autora, s. 380.

Langlois, P. 2005: Sur la route de l’électricité, t.1. Le magnétisme des aimants et l’électricité statique. Sainte-Foy, Québec: Éditions MultiMondes, s. 66.

Lardner, D. 1842: Courses of Lectures: Delivered by Dionysius Lardner, LL.D., on the Sun, Comets, the Fixed Stars, Electricity, Light and Sound, Steam Navigation, &c, &c. New York: Greeley & McElrath, s. 5. Dostęp online: https://books.google.bf/books?id=hoEEAAAAMAAJ&pg=PA5.

Mangin, A. 1863: Le feu du ciel. Histoire de l’électricité et de ses principales applications. Tours: A. Mame, ss. 42–43. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=BEFWAAAAcAAJ&pg=PA42.

Markiewicz 1819: Początki fizyki z kursu téy nauki dawanéy w Uniwersytecie Krakowskim wyjęte. Kraków: w Drukarni Akademickiéy, s. 157. Dostęp online: http://bbc.mbp.org.pl/dlibra/docmetadata?id=11690&from=pubindex&dirids=4&lp=1064.

McKenzie, A.E.E. 1961: Magnetism and Electricity. Cambridge: Cambridge University Press, s. 350.

Mottelay, P.F. 1922: Bibliographical history of electricity and Magnetism chronologically arranged. London: Charles Griffin & Co., ss. 173–174. Dostęp online: https://archive.org/details/bibliographicalh033138mbp.

[N.N.1] 1823: The Encyclopædia Britannica or Dictionary of Arts, Sciences, and Miscellaneous Literature, hasło: „Electricity”, tom 7, sixth edition. Edinburgh: A. Constable, s. 673.

[N.N.2] 1842: The Encyclopædia Britannica or Dictionary of Arts, Sciences, and General Literature, hasło: „Electricity”, tom 8, seventh edition. Edinburgh: Adam and Charles Black, s. 568.

[N.N.3] 1990: Encyklopedia odkryć i wynalazków, hasło: „Elektrostatyczne zjawiska”. Warszawa: Wiedza Powszechna, s. 79.

[N.N.4] 2001: Wielka encyklopedia PWN, hasło: Butelka Lejdejska, tom 5. Warszawa: PWN, s. 85.

[N.N.5] 2002: Fizyka z astronomią, hasło: Butelka lejdejska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 95.

[N.N.6] 2008: Glencoe Science: Electricity and Magnetism. New York – Columbus –Woodland Hills – Peoria: McGraw-Hill Education, s. 3.

Natarajan, R. 2005: Power System Capacitors. Boca Raton – London – New York –Singapore : CRC Press, s. 3. Dostęp online: https://www.crcpress.com/Power-System-Capacitors/Natarajan/p/book/9781574447101#googlePreviewContainer.

Noad, H.M. 1859: A manual of Electricity: including Galvanism, Magnetism, Diamagnetism, Electro-Dynamics, Magneto-Electricity, and the Electric Telegraph, fourth edition. London: Lockwood & Co., s. 111. Dostęp online: https://archive.org/details/manualofelectric12noadrich.

Nollet, J.-A. 1751: Sur quelques nouveaux phénomènes d’électricité. [W:] Histoire de l’Académie Royale des Sciences: Année M. DCCXLVI: Avec les Mémoires de Mathématique et de Physique, pour la même Année: Tirés des Registres de cette Académie. Paris: Impriemerie Royale, ss. 1–23. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k35444/f8.image.

Nollet, J.-A. 1753: Lettres sur l’électricité. Paris : H.-L. Guérinet et L.-F. Delatour, s. 108. Dostęp online: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1041479b.image.

O’Reilly, M.F.; Walsh, J. 1909: Makers of Electricity. New York: Fordham University Press, ss. 86–87. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=cplRDwAAQBAJ&pg=PA86.

Osiński, J.H. 1803: Fizyka Józefa Hermana Osińskiego przerobiona i naynowszemi odkryciami pomnożona przez Jana Bystrzyckiego, t. 2. Warszawa: Drukarnia XX. Piiarów, s. 343. Dostęp online: http://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/doccontent?id=12208.

Petersen, J.K. (ed.) 2002: The Telecommunications Illustrated Dictionary. Second edition. Boca Raton – London – New York – Washington, D.C.: CRC Press.

Poggendorff, J.Ch. 1863: Biographisch-literarische Handwörterbuch zur Geschichte der exacten Wissenschaften, Erster Band, A–L. Leipzig: Verlag von Johann Ambrosius Barth, s. 1271. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=Ohv7-oEiD9QC&pg=PA80; https://books.google.pl/books/download/Biographisch_Literarisches_Handw%C3%B6rterbu.pdf?id=Ohv7-oEiD9QC&hl=pl&output=pdf.

Porter, G. 1878: Magnetism & electricity for schools and science classes. Reprint. United States: Palala Press, 2016, s. 29.

Pouillet, M. 1854: Zasady fizyki i meteorologii przystępnie dla ogółu wyłożone, przekład A. Bar. Warszawa: Michał Frühling, s. 204.

Poyser, A.W. 1889: Magnetism and electricity. London: Longmans, Green, and Co., s. 131. Dostęp online: https://archive.org/details/magnetismelectri00poysuoft.

Priestley, J. 1769: The History and Present State of Electricity with Original Experiments, Second Edition. London: Printed for J. Dodsley in Pall-Mall, J. Johnson and J. Payne… [etc.], ss. 80–84. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=2hfWAAAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=pl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false.

Priestley, J. 1771: Histoire de l’électricité, t. 1. Paris: Chez Hérissant le fils, ss. 150–151. Dostęp online: https://play.google.com/books/reader?id=6tgPAAAAQAAJ&hl=en&pg=GBS.PR3.

Privat-Deschanel, A. 1869: Traité élémentaire de physique. Paris: L. Hachette et cie., s. 582. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=HFhDAAAAIAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Quackenbos, G.P. 1870: A natural philosophy: embracing the most recent discoveries in the various branches of physics. New York: D. Appleton and Company, s. 299. Dostęp online: https://archive.org/details/anaturalphiloso08quacgoog.

Radwański, A. 1837: Zasady fizyki doświadczalnéj. Warszawa: Drukarnia Piasta, s. 615.

Robin, H. 2013: Die wissenschaftliche Illustration: Von der Höhlenmalerei zur Computergraphik. Basel: Birkhäuser Basel, s. 114 (oryg. The Scientific Image: From Cave to Computer, New York, 1992).

Roget, P.M. 1832: Electricity, Galvanism, Magnetism, and Electro-Magnetism. London: Robert Baldwin, s. 34. Dostęp online: https://archive.org/details/bub_gb_AkL2HMis26cC.

Ronalds, R. 1880: Catalogue of Books and Papers Relating to Electricity, Magnetism, the Electric Telegraph, etc. London: E. & F. N. Spon, ss. 120, 268.

Ruestow, E.G. 1973: Physics at Seventeenth and Eighteenth-Century Leiden: Philosophy and the New Science in the University. Hague: Martinus Nijhoff, s. 33.

Sawicki, J. 2018: Ewald Georg Kleist – Wielki odkrywca z małego miasta – Kamień Pomorski 1745. Warszawa: Instytut Historii Nauki PAN, Stowarzyszenie Elektryków Polskich, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie.

Sarode, R.T. 2007: College Physics 2. New Delhi: Himalaya Publishing House, s. 209.

Scheidt, F. 1786: O elektryczności uważaney w ciałach ziemskich i atmosferze. Kraków: Drukarnia Szkoły Główney Koronney, s. 12–14. Dostęp online: http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=101155.

Schiffer, M.B. 2006: Draw the Lightning Down: Benjamin Franklin and Electrical Technology in the Age of Enlightenment. Berkeley – Los Angeles – London: University of California Press, s. 46.

Schinz, S. 1776: Specimen physicum de electricitate. Turici: Ex officina Gessneriana, ss. 10–11.

Schreier, W. 1988: Geschichte der Physik: Ein Abriss. Berlin: VEB Deutscher Verlag der Wissenschaften, ss. 202–203.

Stubielewicz, S. 1816: Zbiór krótki początków fizyki. Wilno: Alexander Żółkowski, Drukarnia XX. Pijarów, ss. 154–157. Dostęp online: https://fbc.pionier.net.pl/details/nnf2684.

Thompson, S. 1885: Elektryczność i magnetyzm, przekład J.J. Boguski. Warszawa: Księgarnia Teodora Paprockiego, s. 63.

Thompson, S. 1906: Elementary Lessons in Electricity and Magnetism. Chicago: Thompson & Thomas, s. 58. Dostęp online: https://archive.org/details/elementarylesso00thom.

Trembley, A. 1746: Part of a Letter from Mr. Trembley, F.R.S. to Martin Folkes, Esq; Pres. R.S. concerning the Light Caused by Quicksilver Shaken in a Glass Tube, Proceeding from Electricity. Philosophical Transactions of the Royal Society 44, London, ss. 58–60. Dostęp online: http://rstl.royalsocietypublishing.org/content/44/478/58.full.pdf+html.

Trzciński, A. 1788: Fizyka Jana Polikarpa Erxlebena. Kraków: Drukarnia Szkoły Głównej Koronnej. Dostęp online: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/504957/edition/479087/content.

Tyndall, J. 1870: Notes of a course of seven lectures on Electrical Phenomena and Theories. London: Longmans, Green, and Co., s. 16. Dostęp online: https://archive.org/details/notesofcourseofs00tyndrich.

Urbański, W. 1867: Fizyka umiejętna ze stanowiska najnowszych poglądów i odkryć metodycznie wyłożona, t. 2. Warszawa: S. Orgelbrand, s. 76. Dostęp online: http://hint.org.pl/hid=AM030.

Wagh, S.M.; Deshpande, D.A. 2013: Essentials of Physics, vol. 2. New Delhi: PHI Learning, s. 266. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=-DmfVjBUPksC&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Whittaker, E.T. 1910: A history of the theories of aether and electricity: from the age of Descartes to the close of the nineteenth century. London: Longmans, Green, and Co., Dublin: Hodges, Figgis & Co., s. 41. Dostęp online: https://archive.org/details/historyoftheorie00whitrich.

Windelspecht, M. 2003: Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions, and Discoveries of the 19th Century. Westport, Connecticut – London: Greenwood Press, s. 56.

Winkler, J.H. 1745: Die Eigenschaften der elektrischen Materie. Leipzig: Verlegts Bernhard Christoph Breitkopf. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=sHM5AAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=pl#v=onepage&q&f=false.

Wiktorowicz, B.A. 2010: Kurs obshcheĭ fizyki dlia prirodopol’zovateleĭ. Petersburg: BXW- Petersburg, s. 22. Dostęp online: https://books.google.pl/books?id=y3O9mTLbirkC&pg=PA22.

Witkowski, A. 1912: Zasady fizyki, tom 3. Elektryczność i magnetyzm. Warszawa: Księgarnia E. Wendego i s-ki, s. 17. Dostęp online: https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/83007/edition/84791/content.

Wolf, A. 1938: A History of Science, Technology and Philosophy in the Eighteenth Century, vol. 1. London: Harper, cit.: 2d. Ed. Rev. by D. Mckie, 1952, London: Allen & Unwin, ss. 221–225.

Wolski, J. 1817: Fizyka stosownie do teraźniéyszego stanu wiadomości krótko zebrana. Warszawa: Drukiem Zawadzkiego i Węckiego, ss. 228, 234. Dostęp online: http://bcpw.bg.pw.edu.pl/dlibra/doccontent?id=2444.

Zitzewitz, P.W. 2011: The Handy Physics Answer Book. Canton, Michigan: Visible Ink Press, s. 237.

Żochowski, J. 1842: Fizyka, t. 2. Warszawa: S. Przystański, s. 106.



How to Cite

Sawicki, J. (2018). Kleist vs. Musschenbroek – a difficult way to truth. Studia Historiae Scientiarum, 17, 275–340. https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.18.011.9331