Biurokratyzacja a Fundusz Kultury Narodowej – fenomen instytucji wolnej od biurokratyzmu w nauce II Rzeczypospolitej
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.009.21847Słowa kluczowe:
biurokracja, biurokratyzacja, szkolnictwo akademickie, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, Stanisław Michalski, Fundusz Kultury Narodowej, II RzeczpospolitaAbstrakt
W okresie dwudziestolecia międzywojennego nauka i szkolnictwo akademickie w Polsce doświadczały mankamentów biurokratyzacji, objawiających się dysfunkcjonalnymi działaniami odpowiedzialnego za ich sprawy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Kontekst biurokratyzacji stanowił szkodliwy wpływ bieżącej polityki. Pragnienia uczonych zapewnienia wolności badań i nauczania przyczyniły się do powstania koncepcji Funduszu Kultury Narodowej, którego dyrektorem w latach 1928–1939 był Stanisław Michalski. Ta instytucja, choć państwowa, nie została ulokowana w strukturze żadnego z ministerstw. Stanowiła fenomen instytucji wolnej od biurokracji w dobie biurokratyzacji nauki w II Rzeczypospolitej.
Bibliografia
Wykaz skrótów
AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie
APAN – Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie
BJ – Biblioteka Jagiellońska
BN – Biblioteka Narodowa
BN PAU i PAN – Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie
Dz.U. – Dziennik Ustaw
PRM – Prezydium Rady Ministrów
ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
AAN, PRM, sygn. 99-27. Statut Funduszu Kultury Narodowej.
AAN, PRM, sygn. 99-27. Uchwała Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1928 r. w sprawie utworzenia Funduszu Kultury Narodowej.
AAN, PRM, sygn. 99-43. Statut Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
AAN, PRM, sygn. 99-43. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1938 r. o statucie Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
AAN, PRM, sygn. 99-58. Podział zakresu działalności Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego,
AAN, PRM, sygn. 99-65. Projekt składu Rady Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
APAN, Kasa im. J. Mianowskiego, sygn. 47. Artur Śliwiński. Ze wspomnień osobistych o Stanisławie Michal-skim.
BJ, sygn. 70/61 (przyb.), Władysław Konopczyński. Kilka słów o pamięci narodowej, Studium biograficzne, m.in.: Sawa Caliński, Ferdynand Nax, Stanisław Michalski, Andrzej Zamoyski.
BN, sygn. IV.7661. Sprawy studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.
BN PAU i PAN, Jan Hulewicz: Materiały i notaty odnoszące się do biografii i działalności Stanisława Michal-skiego, rkps 10310.
Górski, Artur 1934: Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Archiwum Janiny Małkowskiej, Odpis listu Artura Górskiego do Stanisława Małkowskiego z 30 IX 1934.
Paczoski, Władysław 1936: AAN, PRM, sygn. 99-43. Uwagi Biura Prawnego w sprawie projektu ustawy o Instytucie Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
Świętosławski, Wojciech 1938: AAN, PRM, sygn. 99-58. List Wojciecha Świętosławskiego do Sławoja Felicjana Składkowskiego z 24 III 1938.
ŹRÓDŁA I PRACE O ŹRÓDŁOWYM CHARAKTERZE
Drugie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej, Warszawa 1934.
Notatka 1937: Fundusz Kultury Narodowej (1928–1937). Zarys działalności, Warszawa 1937.
Glaser, Stefan 1974: Urywki wspomnień, Londyn: Odnowa.
Jeszcze o sprawie wolności szkół akademickich, Kraków 1933.
Jędrzejewicz, Janusz 1972: W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, oprac. W. Jędrzejewicz. Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy.
Konarski, Kazimierz 1923: Dzieje szkolnictwa w b. Królestwie Kongresowem 1915–1918, Kraków: Książnica Polska.
Konferencje Rektorów Szkół Akademickich w Polsce w latach 1919–1931. Protokóły narad, uchwały i memorjały, red. L. Zembrzuski, Warszawa 1932.
Lechoń, Jan 1992: Dziennik, t. 2: 1 stycznia 1951–31 grudnia 1952, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Materjały odnoszące się do działalności rządu za rok 1928. Sprawozdania ministerstw, Warszawa 1929.
Olszewski, Jan 1903: Biurokracya, Lwów: Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Warszawa: E. Wende i Sp.
Pierwsze sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej 1/III 1928 – 1/IV 1931, Warszawa 1931.
Jabłonowski 1967: Stanisława Michalskiego autobiografia i działalność oświatowa, oprac. H. Radlińska, I. Lepalczyk, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Trzecie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej, Warszawa 1937.
W obronie wolności szkół akademickich, Kraków 1933.
Żongołłowicz, Bronisław 2004: Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Warszawa: Studium Europy Wschodniej.
PRASA
Czekanowski, Jan 1918: W sprawie potrzeb nauk antropologicznych w Polsce. Nauka Polska, R. I, ss. 201-223.
Kuntze, Edward 1919: Potrzeby polskich bibljotek naukowych. Nauka Polska, R. II, ss. 503-542.
Minkiewicz, Romuald: O niezależność nauki polskiej. Nauka Polska, R. II, ss. 493-502.
Czekanowski, Jan 1920: Byt materjalny nauki. Nauki Polska, R. III, ss. 137-141.
Minkiewicz, Romuald 1920: O niezależność nauki polskiej, R. III, ss. 15.
Rozprawy 1920. Nauka Polska, R. III, ss. 25-32.
Smoleński, Władysław: Warunki pracy naukowej w b. Królestwie Polskiem w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe. Nauka Polska, R. IV, ss. 354-360.
Kot, Stanisław 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich: przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska, R. 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska, R. VIII, ss. 37-43.
Sosnowski, Jan 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich: przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska, R. 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska, R. VIII, ss. 26-37.
Rozprawy 1927. Nauka Polska, R. 8 (Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku), ss. 43-75.
Halecki, Oskar 1929: Potrzeby nauki polskiej w dziedzinie historji. Nauka Polska, R. X, ss. 266-275.
Przybyłowicz, Wojciech: Uwagi o stosunku państwa do nauki. Nauka Polska, R. XI, ss. 65-91.
Pollak, Michał 1929: Z działalności Ministerstwa W. R. i O. P. Rozwój organizacji Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego a jego statut obecny. Oświata i Wychowanie 1929, R. I, ss. 8-23.
„Szkoły Akademickie. Organ Stałej Delegacji Zrzeszeń i Związków Profesorów Szkół Akademickich w Polsce” 1927 [Błachowski 1927]
„Znak” 1971 [Czeżowski 1971]
AKTY PRAWNE
Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej 1924, R. 7, nr 1 (123) – nr 20 (142).
Dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem. Dz.U. 1918 nr 1 poz. 1.
Ustawa z dnia 4 czerwca 1920 r. o tymczasowym ustroju władz szkolnych. Dz.U. 1920 nr 50 poz. 304.
Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1920 nr 72 poz. 494.
Ustawa z dnia 31 marca 1928 r. o nadzwyczajnych inwestycjach państwowych. Dz.U. 1928 nr 43 poz. 420.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1930 r. na okres od 1 kwietnia 1930 r. do 31 marca 1931 r. Dz.U. 1930 nr 24 poz. 221.
Ustawa skarbowa z dnia 21 marca 1931 r. na okres od 1 kwietnia 1931 r. do 31 marca 1932 r. Dz.U. 1931 nr 28 poz. 188.
Ustawa skarbowa z dnia 18 marca 1932 r. na okres od 1 kwietnia 1932 r. do 31 marca 1933 r. Dz.U. 1932 nr 23 poz. 175.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół. Dz.U. 1932 nr 94 poz. 819.
Ustawa skarbowa z dnia 28 lutego 1933 r. na okres od 1 kwietnia 1933 r. do 31 marca 1934 r. Dz.U. 1933 nr 23 poz. 186.
Ustawa z dnia 18 marca 1933 r. o państwowych stypendjach oraz innych formach pomocy dla młodzieży szkół wyższych. Dz.U. 1933 nr 25 poz. 207.
Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1933 nr 29 poz. 247.
Ustawa skarbowa z dnia 13 marca 1934 r. na okres od 1 kwietnia 1934 r. do 31 marca 1935 r. Dz.U. 1934 nr 27 poz. 219.
Ustawa skarbowa z dnia 24 marca 1935 r. na okres od dnia 1 kwietnia 1935 r. do dnia 31 marca 1936 r. Dz.U. 1935 nr 21 poz. 121.
Ustawa skarbowa z dnia 30 marca 1936 r. na okres od 1 kwietnia 1936 r. do 31 marca 1937 r. Dz.U. 1936 nr 23 poz. 185.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1937 r. na okres od 1 kwietnia 1937 do 31 marca 1938 r. Dz.U. 1937 nr 23 poz. 147.
Ustawa z dnia 2 lipca 1937 r. o zmianie ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1937 nr 52 poz. 406.
Ustawa z dnia 16 lipca 1937 r. o Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Dz.U. 1937 nr 55 poz. 424.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1938 r. na okres od 1 kwietnia 1938 r. do 31 marca 1939 r. Dz.U. 1938 nr 20 poz. 161.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1939 r. na okres od 1 kwietnia 1939 r. do 31 marca 1940 r. Dz.U. 1939 nr 27 poz. 177.
Statut organizacyjny Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej 1921, nr 74.
SPRAWOZDANIA STENOGRAFICZNE Z POSIEDZEŃ SEJMU I SEJMU ORAZ SEJMOWYCH I SENACKICH KOMISJI [BIBLIOTEKA SEJMOWA]
Godlewski, Emil 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 3-10.
Zawidzki, Jan 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 10-16.
Kalinowski, Stanisław 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 16-20.
Thullie, Maksymilian 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 21-22.
Godlewski, Emil 1925b: Sprawozdanie stenograficzne z 88. posiedzenia Senatu RP z 18 III 1925, ł. 14-15.
Kopciński, Stefan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 2. posiedzenia Senatu RP z dnia 31 III 1928, ł. 20-21.
Kornecki, Jan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 15. posiedzenia Sejmu RP z 2 VI 1928, ł. 71-85.
Dobrucki, Gustaw 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 16. posiedzenia Sejmu RP z 4 VI 1928, ł. 33-38
OPRACOWANIA
Biliński, Piotr 2017: Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.
Crozier, Michel 1967: Biurokracja. Anatomia zjawiska, tłum. S. Łypacewicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
Hübner, Mateusz 2020: „Pułkownicy”. Rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo IPN.
Hübner, Mateusz 2022: Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu De Republica.
Hübner, Mateusz 2023: Portrety zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej na łamach rocznika „Nauka Polska” a Fundusz Kultury Narodowej. Studia Historiae Scientiarum, ss. 433–471.
Hübner, Piotr 2023: Encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Jaczewski, Bohdan 1971: Organizacja i finansowanie nauki polskiej w okresie międzywojennym. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jaczewski, Bohdan 1978: Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kalbarczyk, Sławomir 2015: Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki. Warszawa: Wydawnictwo IPN.
Merton, Robert King 1940: Bureaucratic Structure and Personality. Social Forces 18(4), ss. 560–568.
Osiński, Zbigniew 2007: Janusz Jędrzejewicz – piłsudczyk i reformator edukacji (1885–1951). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Piskurewicz, Jan 1993: W służbie nauki i oświaty. Stanisław Michalski (1865–1949). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki.
Rutkowski, Tadeusz Paweł 2000: Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Stelmach, Waldermar 2010: Władza i kierowanie. Teorie i praktyka biurokracji. Warszawa: Agencja Wydawnicza Placet.
Weber, Max 2002: Gospodarka i społeczeństwo: zarys socjologii rozumiejącej, tłum. D. Lachowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wojdyło, Witold 2004: Stanisław Grabski (1871–1949). Biografia polityczna. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Zamojska, Dorota 2009: Akademicy i urzędnicy. Kształtowanie ustroju państwowych szkół wyższych w Polsce 1915–1920. Warszawa: Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.
SŁOWNIKI
Słownik języka polskiego PWN 2024: Biurokratyzacja. URL: https://sjp.pwn.pl/sjp/biurokratyzacja;2552319.html (dostęp: 3.11.2024).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Jak cytować
