An Attempt to Introduce the Numerus Clausus Principle by Law in 1922–1923, with Particular Reference to the Position of Stefan Batory University in Vilnius
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.26.011.22700Keywords:
Stefan Batory University in Vilnius, Jagiellonian University in Kraków, academic institutions, 7th International Conference of the European Society for the History of Science, Poles, Jews, national minorities, numerus claususAbstract
In accordance with the established principle of academic freedom, any person who met the formal requirements for enrollment in a higher education institution could become a student at a university in the Second Polish Republic. These were solely educational requirements, regardless of gender (from 1918 or 1919), religion, or background. The struggle to maintain independence between 1918 and 1921 led to the addition of one more requirement to the above criterion: proof of having completed national service.
Ultimately, the Second Polish Republic, shaped by the course of the war and peace treaties, was reborn as a multi-ethnic and multi-religious nation. On the one hand, universities began to see an influx of increasingly large groups of young people. At the same time, on the other hand, lecture halls—and especially seminar rooms, laboratories, and practice rooms—became too small to accommodate everyone who wanted to attend. The idea arose to set an annual limit on the number of students who could be admitted to the first year of study. This concept is known in Latin as numerus clausus (closed number). There was much debate over what criteria should be used to select the most suitable candidates from among the young people applying to universities. At the same time, not only in Poland but throughout Europe and the world at that time, tensions were rising between the youth of a given country and people of Jewish nationality (and/or the Jewish faith).
In early 1923, a group of parliamentarians introduced a bill to amend the law on academic institutions in order to legally establish the numerus clausus principle, based on maintaining a fair numerical ratio among applicants admitted to a given department that would reflect the proportion of national minorities in the country.
This article discusses the views of faculty councils at Polish universities regarding the proposed changes, with a particular focus on the position of Stefan Batory University in Vilnius.
References
Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich, DzURP 1920, nr 72, poz. 494.
Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o nadaniu Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu pełnych praw państwowych szkół akademickich, DzURP 1938, nr 27, poz. 242.
Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 25 września 1937 r. o udzieleniu Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie prawa nadawania niektórych niższych stopni naukowych, DzURP 1937, nr 73, poz. 535.
Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich, DzURP 1920, nr 72, poz. 494.
Ustawa z dnia 9 kwietnia 1938 r. o nadaniu Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu pełnych praw państwowych szkół akademickich, DzURP 1938, nr 27, poz. 242.
Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 25 września 1937 r. o udzieleniu Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie prawa nadawania niektórych niższych stopni naukowych, DzURP 1937, nr 73, poz. 535.
Anon.1 (b.r.w.): Skład Uniwersytetu w latach 1924/25, 1925/26 i 1926/27. Wilno: Drukarnia Józefa Zawadzkiego.
Anon.2 1929: Księga Pamiątkowa ku uczczeniu CCCL rocznicy założenia i X wskrzeszenia Uniwersytetu Wileńskiego. T. 2: Dziesięciolecie 1919–1929. Wilno: Wydawnictwo USB.
Anon.3 1933: Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie. Skład Uniwersytetu w roku akademickim 1933/34 oraz zmiany zaszłe w latach 1929/30, 1930/31, 1931/32, 1932/33. Wilno: Drukarnia Józefa Zawadzkiego.
Bruski, Jan Jacek (red.) 2023: Protokoły posiedzeń Rady Ministrów Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1923. T. 3: Gabinet Ignacego Jana Paderewskiego: 16 stycznia–9 grudnia 1919. Cz. 2: 2 czerwca–22 listopada 1919. Warszawa: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, Archiwum Akt Nowych. URL: https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=239859 (dostęp 14.01.2025).
Brzoza, Czesław (red.) 2015: Żydzi krakowscy w okresie międzywojennym. Wybór dokumentów. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Kumaniecki, Kazimierz Władysław (oprac.) 1913: Zbiór najważniejszych przepisów uniwersyteckich. Kraków: Uniwersytet Jagielloński.
Michalewicz, Jerzy (oprac.) 2005: Relacje pracowników Uniwersytetu Jagiellońskiego o ich losach osobistych i dziejach uczelni w czasie drugiej wojny światowej. Kraków: Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego; Wydawnictwo i Drukarnia Secesja.
Nastasǎ, Lucian (ed.) 2011: Antisemitismul universitar în România 1919–1939. Mǎrturii documentare. Cluj-Napoca: Editura Institutului pentru Studierea Problemelor Minorităţilor Naţionale.
Szczurek, Patrycja; Żukowski, Przemysław Marcin (oprac.) 2026: Dokumenty do dziejów relacji polsko-żydowskich w Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1918–1939. T. 1: 1918/1919–1928/1929. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (w druku).
Szczurek, Patrycja; Żukowski, Przemysław Marcin (oprac.) 2027: Dokumenty do dziejów relacji polsko-żydowskich w Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1918–1939. T. 2: 1929/1930–1931/1932. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (w druku).
Zembrzuski, Ludwik (red.) 1932: Konferencje rektorów szkół akademickich w Polsce w latach 1919–1932. Warszawa.
Żukowski, Przemysław Marcin 2017: Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w latach 1918–1939. Źródła. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Konopczyński, Władysław 2021: Dziennik 1922–1926. Cz. 1, oprac. Piotr Biliński, Paweł Plichta. Warszawa: Muzeum Historii Polski.
Konopczyński, Władysław 1929: Walka o „Numerus Clausus”. [W:] Władysław Konopczyński, Umarli mówią. Szkice historyczno-polityczne. Poznań: Wielkopolska Księgarnia Naukowa, ss. 98-119.
Nowak, Julian 2017: Wspomnienia z ławy rządowej. Wstępem i oprac. T. Sikorski, H. Walczak, A. Wątor. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.
Römer, Michał 2018: Dzienniki. T. 4: 1920–1930. Warszawa: Ośrodek Karta.
Ruszczyc, Ferdynand 1996: Dziennik. Cz. 2: W Wilnie 1919–1932. Oprac. E. Ruszczyc. Warszawa: Secesja.
Twardowski, Kazimierz 2018: Lwowskie wykłady akademickie. T. I: Wykłady o idei Uniwersytetu. Oprac. R. Kuliniak, D. Leszczyna, M. Pandura, Ł. Ratajczak. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Anon.4 1921: Z Kraju. Nowy Dziennik 228 (31 sierpnia), s. 4.
Anon.5 1923: Memoriał Wydziału Filozoficznego Uniw. Jagiellońskiego w sprawie „numerus clausus”. Dokument prawdziwie polskiej kultury. Nowy Dziennik 85 (25 kwietnia), s. 1.
Bałtruszajtys, Grażyna 2008: Wydział Prawa w latach 1915–1939. [W:] Grażyna Bałtruszajtys (red.), Zarys dziejów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego 1808–2008. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Baranowski, Krzysztof 1977: Oddział Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi 1928–1939. Warszawa–Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Baranowski, Krzysztof 2001: Alternatywna edukacja w II Rzeczypospolitej. Wolna Wszechnica Polska. Warszawa: Inicjatywy Wszechnicowe.
Białokur, Marek 2016: Gabriel Narutowicz. Biografia. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Biliński, Piotr 2017: Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.
Biliński, Piotr 2025: Józef Feldman (1899–1946). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bodó, Béla 2019: The White Terror. Antisemitic and Political Violence in Hungary, 1919–1921. London: Routledge.
Bujak, Grzegorz (red.) 2019: Katolicki Uniwersytet Lubelski 1918–2018. T. 1: 1918–1944. Lublin–Warszawa: Wydawnictwo KUL.
Bukowska-Marczak, Ewa 2019: Przyjaciele, koledzy, wrogowie? Relacje pomiędzy polskimi, żydowskimi i ukraińskimi studentami Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w okresie międzywojennym (1918–1939). Warszawa: Neriton.
Drozdowski, Marian Marek 2004: Gabriel Narutowicz. Prezydent RP we wspomnieniach, relacjach i dokumentach. Warszawa: Rytm.
Ďurčanský, Marek: Studenci z ziem polskich na uniwersytetach praskich w latach 1882–1939 (w druku).
Dybiec, Julian 2000: Uniwersytet Jagielloński 1918–1939. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Filaszkiewicz, Olga 2014: Republica Academica Vilnensis. Polskie stowarzyszenia ideowo-wychowawcze studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919–1939. Elbląg: Wydawnictwo PWSZ.
Ganszyniec, Ryszard 1925: Sprawa numerus clausus i zasadnicze jej znaczenie. Antysemityzm akademicki jako objaw antysemityzmu społecznego. Warszawa–Lwów–Kraków–Wilno: Związek Akademickiej Młodzieży Zjednoczeniowej.
Graboń, Agnieszka 2000: Dyskusja nad kwestią „numerus clausus” w 1923 roku. Rozprawy z Dziejów Oświaty 39, ss. 79–93.
Graboń, Agnieszka 2008: Problematyka żydowska na łamach prasy akademickiej w okresie międzywojennym. Kraków: Małopolskie Centrum Doskonalenia Nauczycieli.
Hübner, Piotr 2020: „Numerus clausus” w życiu akademickim II Rzeczypospolitej. Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwój 29 (54), ss. 105–119.
Hübner, Piotr 2023: Numerus clausus w życiu akademickim. [W:] Piotr Hübner, Encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, ss. 1738-1753-
Judzińska, Natalia 2023: Po lewej stronie sali. Getto ławkowe w międzywojennym Wilnie. Warszawa: Wydawnictwo Krytyka Polityczna.
Kantyka, Sławomir 2013: Stowarzyszenia w ustroju społeczno-politycznym Polski w latach 1918–1939. Studium historyczno-politologiczno-prawne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego.
Kawalec, Krzysztof; Kulak, Teresa 1992: Endecja wobec kwestii żydowskiej (lata 1893–1939). [W:] Wojciech Wrzesiński (red.), Polska –Polacy – mniejszości narodowe. Polska myśl polityczna XIX i XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 121-138
Komarnicki, Wacław 1932: Numerus clausus w szkołach akademickich. Warszawa: Drukarnia Społeczna.
Kopaliński, Władysław 1994: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Kovács, Maria 2023: The Beginnings of Anti-Jewish Legislation. The 1920 Numerus Clausus Law in Hungary. Budapest: Routledge.
Kozub-Ciembroniewicz, Wiesław (red.) 2014: Uczeni żydowskiego pochodzenia we współczesnych dziejach Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Krasowski, Krzysztof 2006: Wydział Prawno-Ekonomiczny Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–1939. Studium historycznoprawne. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.
Kulczykowski, Mariusz 2004: Żydzi – studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego w Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1939). Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Landau-Czajka, Anna 1999: W jednym stali domu… Koncepcje rozwiązania kwestii żydowskiej w publicystyce polskiej lat 1933–1939. Warszawa: Neriton.
Łossowski, Piotr (red.) 1995: Historia dyplomacji polskiej. T. 4: 1918–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Michalski, Maciej; Podemski, Krzysztof (red.) 2022: Wyparte historie. Antysemityzm na Uniwersytecie Poznańskim w latach 1919–1939. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Mrzygłód, Izabela 2025: Uniwersytety w cieniu kryzysu. Nacjonalistyczna radykalizacja studentów Warszawy i Wiednia w okresie międzywojennym. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Natkowska, Monika 1999: Numerus clausus, getto ławkowe, numerus nullus, „paragraf aryjski”. Antysemityzm na Uniwersytecie Warszawskim 1931–1939. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.
Ogonowski, Jerzy 2012: Sytuacja prawna Żydów w Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny.
Opacki, Zbigniew 2021: Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie 1919–1939. Struktura, kadra, osiągnięcia naukowo-dydaktyczne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Paczyńska, Irena 2019: Aktion gegen Universitäts-Professoren (Kraków, 6 listopada 1939 roku) i okupacyjne losy aresztowanych. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Pilch, Andrzej: 1964: Lewica akademicka na UJ w okresie II Rzeczypospolitej. [W:] Celina Bobińska (red.), Studia z dziejów młodzieży Uniwersytetu Krakowskiego od Oświecenia do połowy XX wieku. T. 1. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Pilch, Andrzej 1997: Rzeczpospolita akademicka. Studia i polityka 1918–1933. Kraków: Księgarnia Akademicka.
Rathkolb, Olivier (Hrsg.) 2013: Der lange Schatten des Antisemitismus. Kritische Auseinandersetzungen mit der Geschichte der Universität Wien im 19. und 20. Jahrhundert. Wien: Vienna University Press.
Redzik, Adam (red.) 2015: Academia Militans. Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie. Kraków: Wydawnictwo Wysoki Zamek.
Rędziński, Kazimierz 2016: Studenci żydowscy we Lwowie w latach 1918–1939. Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika 25(1), ss. 581–601. DOI: https://doi.org/10.16926/p.2016.25.42.
Rosoliński-Liebe, Grzegorz; Starek, Jana; Fritz, Regina 2016: Alma Mater Antisemitica. Akademisches Milieu, Juden und Antisemitismus an den Universitäten Europas zwischen 1918 und 1939. Wien: New Academic Press.
Różański, Przemysław 2013: Amerykańscy Żydzi i amerykańska dyplomacja wobec kwestii żydowskiej w Polsce 1922–1939. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Rudnicki, Szymon 1987: From “numerus clausus” to “numerus nullus”. Polin. A Journal of Polish-Jewish Studies 2, ss. 246–268. DOI:10.3828/polin.1987.2.246.
Sobczak, Mieczysław 1998: Stosunek Narodowej Demokracji do kwestii żydowskiej w Polsce w latach 1918–1939. Wrocław: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego.
Supruniuk, Anna 2018–2019: Alma Mater Vilnensis. Okoliczności wskrzeszenia Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie. Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty 1 (1–2) [26–27], ss. 112–136. DOI: 10.12775/AE.2018-2019.009.
Tarkowski, Mikołaj 2015: Wydział Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919–1939. Gdańsk: Wydawnictwo Gdańskiej Szkoły Wyższej.
Tomaszewski, Patryk 2018: Uniwersytet Stefana Batorego w Wilnie w latach 1919–1939. Studium z dziejów organizacji i postaw ideowych studentów. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
Zamojska, Dorota 2009: Akademicy i urzędnicy. Kształtowanie się ustroju państwowych szkół wyższych w Polsce 1915–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Aspra.
Żukowski, Przemysław Marcin 2023: Memoriał Rektora i Senatu Akademickiego Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie w sprawie przynależności państwowej Wileńszczyzny w 1921 roku. Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej 58(1), ss. 180–203.
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
