Bureaucratization and the National Culture Fund – a Phenomenon of a Bureaucracy-Free Institution in the Science of the Second Polish Republic
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.009.21847Keywords:
bureaucracy, bureaucratization, academic education, Ministry of Religious Denominations and Public Enlightenment, Stanisław Michalski, National Culture Fund, Second Polish RepublicAbstract
During the interwar period, science and academic education in Poland faced the challenges of bureaucratization, manifesting in the dysfunctional actions of the Ministry of Religious Denominations and Public Enlightenment, which was responsible for overseeing these areas. This bureaucratic context was negatively influenced by current political agendas. Scholars’ aspirations to secure freedom in research and teaching led to the concept of the National Culture Fund, directed by Stanisław Michalski from 1928 to 1939. Although a state institution, it was not placed within the structure of any ministry. It represented a unique example of an institution free from bureaucracy during an era of increasing bureaucratization of science in the Second Polish Republic.
References
Wykaz skrótów
AAN – Archiwum Akt Nowych w Warszawie
APAN – Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Warszawie
BJ – Biblioteka Jagiellońska
BN – Biblioteka Narodowa
BN PAU i PAN – Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie
Dz.U. – Dziennik Ustaw
PRM – Prezydium Rady Ministrów
ŹRÓDŁA ARCHIWALNE
AAN, PRM, sygn. 99-27. Statut Funduszu Kultury Narodowej.
AAN, PRM, sygn. 99-27. Uchwała Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1928 r. w sprawie utworzenia Funduszu Kultury Narodowej.
AAN, PRM, sygn. 99-43. Statut Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
AAN, PRM, sygn. 99-43. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 10 listopada 1938 r. o statucie Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
AAN, PRM, sygn. 99-58. Podział zakresu działalności Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego,
AAN, PRM, sygn. 99-65. Projekt składu Rady Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
APAN, Kasa im. J. Mianowskiego, sygn. 47. Artur Śliwiński. Ze wspomnień osobistych o Stanisławie Michal-skim.
BJ, sygn. 70/61 (przyb.), Władysław Konopczyński. Kilka słów o pamięci narodowej, Studium biograficzne, m.in.: Sawa Caliński, Ferdynand Nax, Stanisław Michalski, Andrzej Zamoyski.
BN, sygn. IV.7661. Sprawy studentów Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.
BN PAU i PAN, Jan Hulewicz: Materiały i notaty odnoszące się do biografii i działalności Stanisława Michal-skiego, rkps 10310.
Górski, Artur 1934: Muzeum Ziemi Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, Archiwum Janiny Małkowskiej, Odpis listu Artura Górskiego do Stanisława Małkowskiego z 30 IX 1934.
Paczoski, Władysław 1936: AAN, PRM, sygn. 99-43. Uwagi Biura Prawnego w sprawie projektu ustawy o Instytucie Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego.
Świętosławski, Wojciech 1938: AAN, PRM, sygn. 99-58. List Wojciecha Świętosławskiego do Sławoja Felicjana Składkowskiego z 24 III 1938.
ŹRÓDŁA I PRACE O ŹRÓDŁOWYM CHARAKTERZE
Drugie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej, Warszawa 1934.
Notatka 1937: Fundusz Kultury Narodowej (1928–1937). Zarys działalności, Warszawa 1937.
Glaser, Stefan 1974: Urywki wspomnień, Londyn: Odnowa.
Jeszcze o sprawie wolności szkół akademickich, Kraków 1933.
Jędrzejewicz, Janusz 1972: W służbie idei. Fragmenty pamiętnika i pism, oprac. W. Jędrzejewicz. Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy.
Konarski, Kazimierz 1923: Dzieje szkolnictwa w b. Królestwie Kongresowem 1915–1918, Kraków: Książnica Polska.
Konferencje Rektorów Szkół Akademickich w Polsce w latach 1919–1931. Protokóły narad, uchwały i memorjały, red. L. Zembrzuski, Warszawa 1932.
Lechoń, Jan 1992: Dziennik, t. 2: 1 stycznia 1951–31 grudnia 1952, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Materjały odnoszące się do działalności rządu za rok 1928. Sprawozdania ministerstw, Warszawa 1929.
Olszewski, Jan 1903: Biurokracya, Lwów: Księgarnia Polska B. Połonieckiego, Warszawa: E. Wende i Sp.
Pierwsze sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej 1/III 1928 – 1/IV 1931, Warszawa 1931.
Jabłonowski 1967: Stanisława Michalskiego autobiografia i działalność oświatowa, oprac. H. Radlińska, I. Lepalczyk, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Trzecie sprawozdanie Funduszu Kultury Narodowej, Warszawa 1937.
W obronie wolności szkół akademickich, Kraków 1933.
Żongołłowicz, Bronisław 2004: Dzienniki 1930–1936, oprac. D. Zamojska, Warszawa: Studium Europy Wschodniej.
PRASA
Czekanowski, Jan 1918: W sprawie potrzeb nauk antropologicznych w Polsce. Nauka Polska, R. I, ss. 201-223.
Kuntze, Edward 1919: Potrzeby polskich bibljotek naukowych. Nauka Polska, R. II, ss. 503-542.
Minkiewicz, Romuald: O niezależność nauki polskiej. Nauka Polska, R. II, ss. 493-502.
Czekanowski, Jan 1920: Byt materjalny nauki. Nauki Polska, R. III, ss. 137-141.
Minkiewicz, Romuald 1920: O niezależność nauki polskiej, R. III, ss. 15.
Rozprawy 1920. Nauka Polska, R. III, ss. 25-32.
Smoleński, Władysław: Warunki pracy naukowej w b. Królestwie Polskiem w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe. Nauka Polska, R. IV, ss. 354-360.
Kot, Stanisław 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich: przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska, R. 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska, R. VIII, ss. 37-43.
Sosnowski, Jan 1927: Jak pogodzić ze sobą dwie równoległe funkcje szkół akademickich: przygotowywanie młodzieży do zawodów praktycznych i pracę naukowo-twórczą? Nauka Polska, R. 8: Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku. Nauka Polska, R. VIII, ss. 26-37.
Rozprawy 1927. Nauka Polska, R. 8 (Pamiętnik II Zjazdu Naukowego odbytego w Warszawie w dniu 2-3 kwietnia 1927 roku), ss. 43-75.
Halecki, Oskar 1929: Potrzeby nauki polskiej w dziedzinie historji. Nauka Polska, R. X, ss. 266-275.
Przybyłowicz, Wojciech: Uwagi o stosunku państwa do nauki. Nauka Polska, R. XI, ss. 65-91.
Pollak, Michał 1929: Z działalności Ministerstwa W. R. i O. P. Rozwój organizacji Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego a jego statut obecny. Oświata i Wychowanie 1929, R. I, ss. 8-23.
„Szkoły Akademickie. Organ Stałej Delegacji Zrzeszeń i Związków Profesorów Szkół Akademickich w Polsce” 1927 [Błachowski 1927]
„Znak” 1971 [Czeżowski 1971]
AKTY PRAWNE
Dziennik Urzędowy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Rzeczypospolitej Polskiej 1924, R. 7, nr 1 (123) – nr 20 (142).
Dekret Rady Regencyjnej o tymczasowej organizacji Władz Naczelnych w Królestwie Polskiem. Dz.U. 1918 nr 1 poz. 1.
Ustawa z dnia 4 czerwca 1920 r. o tymczasowym ustroju władz szkolnych. Dz.U. 1920 nr 50 poz. 304.
Ustawa z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1920 nr 72 poz. 494.
Ustawa z dnia 31 marca 1928 r. o nadzwyczajnych inwestycjach państwowych. Dz.U. 1928 nr 43 poz. 420.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1930 r. na okres od 1 kwietnia 1930 r. do 31 marca 1931 r. Dz.U. 1930 nr 24 poz. 221.
Ustawa skarbowa z dnia 21 marca 1931 r. na okres od 1 kwietnia 1931 r. do 31 marca 1932 r. Dz.U. 1931 nr 28 poz. 188.
Ustawa skarbowa z dnia 18 marca 1932 r. na okres od 1 kwietnia 1932 r. do 31 marca 1933 r. Dz.U. 1932 nr 23 poz. 175.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. w sprawie zmiany rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 lutego 1928 r. o stosunku służbowym profesorów państwowych szkół akademickich i pomocniczych sił naukowych tych szkół. Dz.U. 1932 nr 94 poz. 819.
Ustawa skarbowa z dnia 28 lutego 1933 r. na okres od 1 kwietnia 1933 r. do 31 marca 1934 r. Dz.U. 1933 nr 23 poz. 186.
Ustawa z dnia 18 marca 1933 r. o państwowych stypendjach oraz innych formach pomocy dla młodzieży szkół wyższych. Dz.U. 1933 nr 25 poz. 207.
Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1933 nr 29 poz. 247.
Ustawa skarbowa z dnia 13 marca 1934 r. na okres od 1 kwietnia 1934 r. do 31 marca 1935 r. Dz.U. 1934 nr 27 poz. 219.
Ustawa skarbowa z dnia 24 marca 1935 r. na okres od dnia 1 kwietnia 1935 r. do dnia 31 marca 1936 r. Dz.U. 1935 nr 21 poz. 121.
Ustawa skarbowa z dnia 30 marca 1936 r. na okres od 1 kwietnia 1936 r. do 31 marca 1937 r. Dz.U. 1936 nr 23 poz. 185.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1937 r. na okres od 1 kwietnia 1937 do 31 marca 1938 r. Dz.U. 1937 nr 23 poz. 147.
Ustawa z dnia 2 lipca 1937 r. o zmianie ustawy z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich. Dz.U. 1937 nr 52 poz. 406.
Ustawa z dnia 16 lipca 1937 r. o Funduszu Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Dz.U. 1937 nr 55 poz. 424.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1938 r. na okres od 1 kwietnia 1938 r. do 31 marca 1939 r. Dz.U. 1938 nr 20 poz. 161.
Ustawa skarbowa z dnia 29 marca 1939 r. na okres od 1 kwietnia 1939 r. do 31 marca 1940 r. Dz.U. 1939 nr 27 poz. 177.
Statut organizacyjny Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Monitor Polski. Dziennik Urzędowy Rzeczypospolitej Polskiej 1921, nr 74.
SPRAWOZDANIA STENOGRAFICZNE Z POSIEDZEŃ SEJMU I SEJMU ORAZ SEJMOWYCH I SENACKICH KOMISJI [BIBLIOTEKA SEJMOWA]
Godlewski, Emil 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 3-10.
Zawidzki, Jan 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 10-16.
Kalinowski, Stanisław 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 16-20.
Thullie, Maksymilian 1925: Sprawozdanie stenograficzne z 84. posiedzenia Senatu RP z 18 II 1925, ł. 21-22.
Godlewski, Emil 1925b: Sprawozdanie stenograficzne z 88. posiedzenia Senatu RP z 18 III 1925, ł. 14-15.
Kopciński, Stefan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 2. posiedzenia Senatu RP z dnia 31 III 1928, ł. 20-21.
Kornecki, Jan 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 15. posiedzenia Sejmu RP z 2 VI 1928, ł. 71-85.
Dobrucki, Gustaw 1928: Sprawozdanie stenograficzne z 16. posiedzenia Sejmu RP z 4 VI 1928, ł. 33-38
OPRACOWANIA
Biliński, Piotr 2017: Władysław Konopczyński 1880–1952. Człowiek i dzieło. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.
Crozier, Michel 1967: Biurokracja. Anatomia zjawiska, tłum. S. Łypacewicz. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
Hübner, Mateusz 2020: „Pułkownicy”. Rdzeń środowiska piłsudczyków w systemie polityczno-ustrojowym II Rzeczypospolitej. Warszawa: Wydawnictwo IPN.
Hübner, Mateusz 2022: Fundusz Kultury Narodowej Józefa Piłsudskiego. Zamysł i realizacja. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu De Republica.
Hübner, Mateusz 2023: Portrety zagranicznych instytucji wsparcia twórczości naukowej i kulturalnej na łamach rocznika „Nauka Polska” a Fundusz Kultury Narodowej. Studia Historiae Scientiarum, ss. 433–471.
Hübner, Piotr 2023: Encyklopedia polskiej nauki akademickiej. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Jaczewski, Bohdan 1971: Organizacja i finansowanie nauki polskiej w okresie międzywojennym. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jaczewski, Bohdan 1978: Polityka naukowa państwa polskiego w latach 1918–1939. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Kalbarczyk, Sławomir 2015: Kazimierz Bartel (1882–1941). Uczony w świecie polityki. Warszawa: Wydawnictwo IPN.
Merton, Robert King 1940: Bureaucratic Structure and Personality. Social Forces 18(4), ss. 560–568.
Osiński, Zbigniew 2007: Janusz Jędrzejewicz – piłsudczyk i reformator edukacji (1885–1951). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Piskurewicz, Jan 1993: W służbie nauki i oświaty. Stanisław Michalski (1865–1949). Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii Nauki, Oświaty i Techniki.
Rutkowski, Tadeusz Paweł 2000: Stanisław Kot 1885–1975. Biografia polityczna. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Stelmach, Waldermar 2010: Władza i kierowanie. Teorie i praktyka biurokracji. Warszawa: Agencja Wydawnicza Placet.
Weber, Max 2002: Gospodarka i społeczeństwo: zarys socjologii rozumiejącej, tłum. D. Lachowska. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Wojdyło, Witold 2004: Stanisław Grabski (1871–1949). Biografia polityczna. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Zamojska, Dorota 2009: Akademicy i urzędnicy. Kształtowanie ustroju państwowych szkół wyższych w Polsce 1915–1920. Warszawa: Instytut Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.
SŁOWNIKI
Słownik języka polskiego PWN 2024: Biurokratyzacja. URL: https://sjp.pwn.pl/sjp/biurokratyzacja;2552319.html (dostęp: 3.11.2024).
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
