Marginalność społeczna jako zasób epistemiczny? Polsko-żydowscy socjologowie na wygnaniu w Ameryce okresu zimnej wojny
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.26.021.22710Słowa kluczowe:
historia socjologii, marginalizacja społeczna, wygnanie, wielokulturowość, rasizm, antysemityzm, zimna wojnaAbstrakt
Ogromna przemoc wywołana II wojną światową zmusiła wielu europejskich uczonych i naukowców do emigracji, a Stany Zjednoczone były najczęstszym celem ich podróży. Choć utrata znanego otoczenia i statusu zawodowego często stanowiła kryzys biograficzny, to jednak emigracja stworzyła również nowe możliwości transkulturowego obiegu wiedzy i innowacji naukowych.
Artykuł analizuje trajektorie Aleksandra Hertza (1895–1983) i Feliksa Grossa (1906–2006), dwóch polsko-żydowskich socjologów, którzy po ucieczce z okupowanej przez Niemcy Polski znaleźli stałe schronienie w Stanach Zjednoczonych i poświęcili wiele uwagi naukowej problemowi pokojowego organizowania społeczeństw wieloetnicznych.
Opierając się na teoriach socjologicznych, które łączą marginalizację społeczną z innowacjami kulturowymi i intelektualnymi, artykuł dowodzi, że doświadczenia Hertza i Grossa związane z ich marginalizacją jako Żydów w międzywojennej Polsce oraz jako nowo przybyłych do społeczeństwa amerykańskiego dostarczyły materiału epistemicznego do analizy porównawczej społeczeństw wieloetnicznych, wyznaczyły również granice współczesnej recepcji ich idei.
Bibliografia
Brochure “The Polish Institute of Arts and Sciences in America, Polski Instytut Naukowy w Ameryce”, 1 November 1963. [In:] PIASA Archives, New York, Fonds No. 17: Polish Institute of Arts and Sciences of America, f. 92.
Invitation to the General Assembly of PIASA on 19 May 1944, dated 8 May 1944. [In:] PIASA Archives, New York, Fonds No. 17: Polish Institute of Arts and Sciences of America, f. 57.
Letter from Aleksander Hertz to Jerzy Giedroyc, 4 April 1961. [In:] Archiwum Instytutu Literackiego “Kultura,” Le Mesnil-le-Roi, Correspondence between Aleksander Hertz and Jerzy Giedroyc, p. 145.
Letter from Aleksander Hertz to Jerzy Giedroyc, 14 April 1961. [In:] Archiwum Instytutu Literackiego “Kultura,” Le Mesnil-le-Roi, Correspondence between Aleksander Hertz and Jerzy Giedroyc, p. 151.
Letter from Aleksander Hertz to Wiktor Sukiennicki, 17 January 1944. [In:] Hoover Institution Library and Archives, Stanford, Collection XX307: Wiktor Sukiennicki Papers, b. 11, f. 4.
Letter from Bronisław Malinowski to Laurens Seelye, 14 January 1941. [In:] Manuscripts and Archives Division, The New York Public Library, Astor, Lenox, and Tilden Foundations, New York, MssCol 922: Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars Records, b. 65, f. 35.
Letter from Feliks Gross to Carl J. Friedrich, 8 June 1945. [In:] Manuscripts and Archives Division, The New York Public Library, Astor, Lenox and Tilden Foundations, New York, MssCol 501: Papers of the Central and Eastern European Planning Board, b. 5, f. “Alphabetic Corr., New York University.”
Letter from Feliks Gross to Jerzy Giedroyc, 26 November 1960. [In:] Archiwum Instytutu Literackiego “Kultura,” Le Mesnil-le-Roi, Correspondence between Feliks Gross and Jerzy Giedroyc, p. 50.
Letter from Florian Znaniecki to the Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars, 31 December 1940. [In:] Manuscripts and Archives Division, The New York Public Library, Astor, Lenox and Tilden Foundations, New York, MssCol 922: Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars Records, b. 71, f. 28.
Letter from Oskar Lange to Stephen Duggan, 13 December 1940. [In:] Manuscripts and Archives Division, The New York Public Library, Astor, Lenox and Tilden Foundations, New York, MssCol 922: Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars Records, b. 71, f. 28.
Gross, Feliks 1936: Koczownictwo. Studja nad nomadyzmem i nad wpływem tegoż na społeczeństwo, ustrój i prawo. Warszawa: Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego – Instytutu popierania nauki.
Gross, Feliks 1938: Proletariat i kultura. Warunki społeczne i gospodarcze kultury proletariatu. Warszawa: Związek Zawodowy Pracowników Kolejowych.
Gross, Feliks 1945: Crossroads of Two Continents. A Democratic Federation of East-central Europe. New York: Columbia University Press.
Gross, Feliks 1951: Language and Value Changes among the Arapaho. International Journal of American Linguistics 17(1), pp. 10–17.
Gross, Feliks 1959: Rewolucja klasowa Ameryki. Kultura 12, pp. 17–35.
Gross, Feliks 1961a: Demokracja i kolor. Kultura 11, pp. 67–83.
Gross, Feliks 1961b: Nomadyzm Arapahów, Indian Rezerwatu Wielkiego Wichru, wartości pierwotne i nowoczesna technologia. [In:] id., O wartościach społecznych. New York: Polski Instytut Naukowy w Ameryce, pp. 15–38.
Gross, Feliks 1966: Area Studies at New York University. The Polish Review 11(3), pp. 29–44.
Gross, Feliks 1975: Tolerance and Intolerance in Poland. The Two Political Traditions. The Polish Review 20(1), pp. 65–69.
Gross, Feliks 1976: Notes on the Ethnic Revolution and the Polish Immigration in the U.S.A. The Polish Review 21(3), pp. 149–176.
Gross, Feliks 1978: Ethnics in a Borderland. An Inquiry into the Nature of Ethnicity and Reduction of Ethnic Tensions in a One-Time Genocide Area. Westport, CT: Greenwood Press.
Gross, Feliks 1990: Comments on Ethnic Identity in a Polish-Jewish Context. The Polish Review 35(2), pp. 137–148.
Gross, Feliks 1992: Dwa pokolenia. [In:] Andrzej K. Paluch (ed.), The Jews in Poland. Vol. 1. Cracow: Research Center of Jewish History and Culture in Poland, pp. 365–368.
Gross, Feliks 1998: The Civic and the Tribal State. The State, Ethnicity, and the Multiethnic State. Westport, CT: Greenwood Press.
Gross, Feliks 1999: Citizenship and Ethnicity. The Growth and Development of a Democratic Multiethnic Institution. Westport, CT: Greenwood Press.
Heller, Otto 1931: Der Untergang des Judentums. Die Judenfrage, ihre Kritik, ihre Lösung durch den Sozialismus. Berlin: Verlag für Literatur und Politik.
Herskovits, Melville J. 1941: The Myth of the Negro Past. New York: Harper.
Hertz, Aleksander 1931: Rasyzm. Droga 9(6), pp. 455–471.
Hertz, Aleksander 1932: Zagadka rasy. Wiedza i Życie 7(6), pp. 347–357.
Hertz, Aleksander 1934: Sprawa antysemityzmu. Wiedza i Życie 9(10), pp. 723–734.
Hertz, Aleksander 1937: Kwestia murzyńska w Stanach Zjednoczonych. Wiedza i Życie 12(11), pp. 732–741; 12(12), pp. 819–828.
Hertz, Aleksander 1955: Refleksje amerykańskie. Kultura 11, pp. 35–60.
Hertz, Aleksander 1957a: Amerykańskie stronnictwa polityczne. Mechanizm demokracji. Paryż: Instytut Literacki.
Hertz, Aleksander 1957b: Czarna Ameryka. Kultura 5, pp. 3–32.
Hertz, Aleksander 1961a: O wartościach społecznych. Kultura 10, pp. 142–143.
Hertz, Aleksander 1961b: Żydzi w kulturze polskiej. Paryż: Instytut Literacki.
Hertz, Aleksander 1970: O buncie młodych. Kultura 1–2, pp. 11–30.
Hertz, Aleksander 1971: Myśli o telewizji. Kultura 10, pp. 3–22.
Hertz, Aleksander 1988: The Jews in Polish Culture, transl. by Richard Lourie, ed. by Lucjan Dobroszycki. Evanston, IL: Northwestern University Press.
Hertz, Aleksander 1991: Wyznania starego człowieka. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Hertz, Aleksander 2014: Skizzen über den Totalitarismus, ed. by Torsten Lorenz and Katarzyna Stokłosa. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht.
Janta, Aleksander 1949: Wracam z Polski 1948. (Warszawa – Wrocław – Kraków – Poznań – Szczecin – życie – polityka – gospodarka – sztuka – ludzie i zagadnienia). Paryż: Instytut Literacki.
Miłosz, Czesław 1988: Foreword. [In:] Aleksander Hertz: The Jews in Polish Culture, transl. by Richard Lourie, ed. by Lucjan Dobroszycki. Evanston, IL: Northwestern University Press, pp. ix–xi.
Miłosz, Czesław 2000: Aleksander Hertz. The 1999 Aleksander and Alicja Hertz Annual Memorial Lecture. Cracow: Judaica Foundation.
Myrdal, Gunnar 1944: An American Dilemma. The Negro Problem and Modern Democracy. New York: Harper.
Mysłakowski, Zygmunt; Gross, Feliks (eds.) 1938: Robotnicy piszą. Pamiętniki robotników. Kraków: Księgarnia Powszechna.
Thomas, William I.; Znaniecki, Florian 1918–1920: The Polish Peasant in Europe and America. Monograph of an Immigrant Group, 5 Vols., Boston, MA: Badger.
Adamczyk, Kazimierz 2015: Świat nieprzedstawiony. Ameryka w literackich świadectwach II emigracji. Konteksty Kultury 12(1), pp. 67–81.
Baehrens, Konstantin 2018: Antisemitismus als “Fetischisierung.” Monographien von Otto Heller, Ernst Ottwalt und Hans Günther um 1933. [In:] Markus Börner, Anja Jungfer, Jakob Stürmann (eds.), Judentum und Arbeiterbewegung. Das Ringen um Emanzipation in der ersten Hälfte des 20. Jahrhunderts. Berlin: De Gruyter, pp. 319–336.
Bauman, Zygmunt 1996: Assimilation into Exile. The Jew as a Polish Writer. Poetics Today 17(4), pp. 569–597.
Bolecki, Włodzimierz 2009: Kultura (1946–2000). [In:] John Neubauer, Borbála Zsuzsanna Török (eds.), The Exile and Return of Writers from East-Central Europe. A Compendium. Berlin: De Gruyter, pp. 144–188.
Borzymińska, Zofia: Hertz Leon (Lejzer). [In:] Polski Słownik Judaistyczny, https://delet.jhi.pl/pl/psj?articleId=15875 (accessed on 3 April 2025).
Burke, Peter 2017: Exiles and Expatriates in the History of Knowledge, 1500–2000. Waltham, MA: Brandeis University Press.
Dorosz, Beata 2011: Czesław Miłosz in the Context of the Polish Institute of Arts and Sciences in America. The Polish Review 56(4), pp. 297–331.
Dorosz, Beata 2013: Nowojorski pasjans. Polski Instytut Naukowy w Ameryce – Jan Lechoń, Kazimierz Wierzyński. Studia o wybranych zagadnieniach działalności 1939–1969. Warszawa: Biblioteka “Więzi.”
Ellen, Roy; Gellner, Ernest; Kubica, Grażyna; Mucha, Janusz (eds.) 1988: Malinowski between Two Worlds. The Polish Roots of an Anthropological Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
Forman, Seth 1998: Blacks in the Jewish Mind. A Crisis of Liberalism. New York: New York University Press.
Gieryn, Thomas F.; Hirsh, Richard F. 1983: Marginality and Innovation in Science. Social Studies of Science 13(1), pp. 87–106.
Goldberg, Chad Alan 2012: Robert Park’s Marginal Man: The Career of a Concept in American Sociology. Laboratorium 4(2), pp. 199–217.
Hałas, Elżbieta 2010: From the Methodological Note to the Method of Sociology. Florian Znaniecki’s Role in the Methodological Debate in Interwar American Sociology. [In:] Cherry Schrecker (ed.), Transatlantic Voyages and Sociology. The Migration and Development of Ideas. Farnham: Ashgate, pp. 177–191.
Jackson, Walter A. 1990: Gunnar Myrdal and America’s Conscience. Social Engineering and Racial Liberalism, 1938–1987. Chapel Hill, NC: University of North Carolina Press.
Kosiński, Stanisław; Panek, Marcin 1999: Aleksander Hertz twórcą socjologii polityki w Polsce. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Lublin – Polonia. Sectio I 24(3), pp. 51–68.
Krase, Jerome 2007: Feliks Gross. Between Assimilation and Multiculturalism. The Polish Review 52(2), pp. 171–187.
Kraśko, Nina 1996: Instytucjonalizacja socjologii w Polsce 1920–1970. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kubera, Jacek 2019: Not Only The Polish Peasant. Znaniecki’s Poznań School of Sociology as a Sociological and a Research Issue. Przegląd Socjologiczny 68(4), pp. 125–148.
Kubica, Grażyna 2007: “A Real Krakauer.” Feliks Gross and His Cracovian Roots. The Polish Review 52(2), pp. 147–170.
Kubica, Grażyna 2014: “The Survey of the Ghetto” in the Time of Anti-Semitism. Feliks Gross and His Unfinished Fieldwork on the Jewish Quarters of Krakow and Vilna, 1938–1940. East European Politics and Societies and Cultures 28(2), pp. 318–340.
Kuhlmann, Anne 1999: Das Exil als Heimat. Über jüdische Schreibweisen und Metaphern. Exilforschung. Ein internationales Jahrbuch 17, pp. 198–213.
Kwilecki, Andrzej; Czarnocki, Bohdan (eds.) 1989: The Humanistic Sociology of Florian Znaniecki. Polish Period 1920–1939. Warszawa: Polish Scientific Publishers.
Lebow, Katherine 2019: The Polish Peasant on the Sugar Plantation. Bronisław Malinowski, Feliks Gross and Józef Obrębski in the New World. Contemporary European History 28(2), pp. 188–204.
Linkiewicz, Olga 2025: Poland and the Making of Transnational Social Science. Eastern Europe, the United States, and the Wilsonian Moment. London: Bloomsbury Academic.
Lopata, Helena Znaniecka 1998: The Chicago-Poznań and Columbia-Poznań University Connections. International Sociology 13(3), pp. 385–398.
Lorenz, Torsten; Stokłosa, Katarzyna 2014: Einleitung. [In:] Aleksander Hertz, Skizzen über den Totalitarismus, ed. by Torsten Lorenz and Katarzyna Stokłosa. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, pp. 7–40.
Łukasiewicz, Sławomir 2010: Trzecia Europa. Polska myśl federalistyczna w Stanach Zjednoczonych 1940–1971. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Markiewicz-Lagneau, Janina 1982: La formation d’une pensée sociologique. La société polonaise de l’entre-deux-guerres. Paris: Éditions de la Maison des Sciences de l’Homme.
McLaughlin, Neil 2001: Optimal Marginality: Innovation and Orthodoxy in Fromm’s Revision of Psychoanalysis. The Sociological Quarterly 42(2), pp. 271–288.
McLaughlin, Neil 2021: Erich Fromm and Global Public Sociology. Bristol: Bristol University Press.
Menzel, Herbert 1960: Innovation, Integration, and Marginality: A Survey of Physicians. American Sociological Review 25(5), pp. 704–713.
Musielak, Michał 2002: Uczony wobec nazizmu. Przedwojenne poglądy Aleksandra Hertza na genezę, funkcjonowanie i ideologię narodowego socjalizmu. Dzieje Najnowsze 34(3), pp. 39–51.
Park, Robert E. 1928: Human Migration and the Marginal Man. The American Journal of Sociology 33(6), pp. 881–893.
Samuels, Sarah 2017: “An Outstanding and Unusual Contribution.” The Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars. Penn History Review 24(2), pp. 71–99.
Simmel, Georg 1908: Exkurs über den Fremden. [In:] id., Soziologie. Untersuchungen über die Formen der Vergesellschaftung, Berlin: Duncker & Humblot, pp. 509–512.
Simmel, Georg 1971: The Stranger. [In:] id., On Individuality and Social Forms. Selected Writings, ed. by Donald N. Levine, Chicago, IL: University of Chicago Press, pp. 143–149.
Stanislawski, Michael 2004: Autobiographical Jews. Essays in Jewish Self-Fashioning. Seattle, WA: University of Washington Press.
Szacki, Jerzy 1988: Malinowski and the Development of Polish Social Science. [In:] Roy Ellen, Ernest Gellner, Grażyna Kubica, Janusz Mucha (eds.), Malinowski between Two Worlds. The Polish Roots of an Anthropological Tradition. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 43–51.
Szacki, Jerzy 1995: Wstęp. Krótka historia socjologii polskiej. [In:] id. (ed.), Sto lat socjologii polskiej. Od Supińskiego do Szczepańskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, pp. 11–119.
Wiaderny, Bernard 2018: “Schule des politischen Denkens.” Die Exilzeitschrift “Kultura” im Kampf um die Unabhängigkeit Polens 1947–1991. Paderborn: Ferdinand Schöningh.
Willms, Kai Johann 2022: Between Integration and Institutional Self-Organisation. Polish Émigré Scholarship in the United States, 1939–1989. [In:] Stefan Berger, Philipp Müller (eds.), Dynamics of Emigration. Émigré Scholars and the Production of Historical Knowledge in the 20th Century. New York: Berghahn Books, pp. 124–138.
Young, Michael W. 2004: Malinowski. Odyssey of an Anthropologist, 1884–1920. New Haven, CT: Yale University Press.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Jak cytować
