The Origins of the 1880 Edition of Stanisław Janikowski’s Słowniczek wyrazów psychijatrycznych…
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.008.21846Keywords:
Polish language history, Polish language of the 19th century, Polish medical terminology, Polish psychiatric terminology, Stanisław Janikowski, Słowniczek wyrazów psychijatrycznychAbstract
At the beginning of 1880, Stanisław Janikowski’s Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… was published in Kraków. It was only 16 pages long and recorded 531 headword articles. The publication of this translation lexicon, which collected Latin, French, German and English terminology in addition to Polish lexicon, represented an important stage in the formation of Polish psychiatric terminology. This is because Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… shows a transitional stage in the development of Polish psychiatric terminology, aiming at the development of official Polish psychiatric terminology by the medical school of Krakow. Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… preceded the publication of the most important printed medical lexicon of the nineteenth century, namely Słownik terminologii lekarskiej polskiej by Stanisław Janikowski, Józef Oettinger and Aleksander Kremer in 1881. The authors of the 1881 lexicon decided to publish first the linguistic material from one branch of medicine at that time – in their opinion the most difficult in terms of terminology. These terminological problems were due, among other things, to the divergent development of psychiatry at the time, its emergence as an independent branch of medicine at the time and the existence of different research concepts. The publication of Słowniczek wyrazów psychijatrycznych… was announced in the medical press. Its publication, in turn, triggered a discussion on both the construction of the dictionary and the terminology it contained.
References
Baranowski, Włodzimierz 1962–1964: Janikowski Stanisław. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 10, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 520–521.
Bilikiewicz, Adam 1993: Janikowski Andrzej. [W:] Stanisław Pużyński (red.), Leksykon psychiatrii. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, ss. 181–182.
Bilikiewicz, Adam; Jaroszewski, Zdzisław; Nasierowski, Tadeusz 2002: Historia psychiatrii polskiej. [W:] Adam Bilikiewicz, Janusz Rybakowski (red.), Psychiatria w Polsce. Gdańsk: Via Medica, ss. 1–13.
Bilikiewicz, Tadeusz; Gallus, Jan 1962: Psychiatria polska na tle dziejowym. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Bilikiewicz, Tadeusz; Łyskanowski, Marcin 1964: Psychiatria na łamach ,,Przeglądu Lekarskiego” na przestrzeni stulecia 1862–1962. Przegląd Lekarski 20(4/5), ss. 265–267.
Blumenstok, Leon 1879a: Dr. A. Rothe (w Warszawie): Psychopathologia forensis czyli nauka o chorobach umysłowych w zastosowaniu do sądownictwa, a w szczególności do praw obowiązujących w król. Polskiém i w Galicyi. Kraków 1879, in 8vo, str. VI. i 181. Wydanie stowarzyszenia do wydawnictwa dzieł lek. polskich w Krakowie. Przegląd Lekarski 18(40), ss. 469–470. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025).
Blumenstok, Leon 1879b: [odpowiedź na artykuł Stanisława Janikowskiego zamieszczony w Przeglądzie Lekarskim 1879, 18(42), ss. 498–499]. Przegląd Lekarski 18(42), s. 499. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025).
Blumenstok, Leon 1880: [ocena „Słowniczka wyrazów psychijatrycznych”]. Przegląd Lekarski 19(11), ss. 159–160. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025).
Bobrowska-Nowak, Wanda 1971: Pionierzy psychologii naukowej w Polsce. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Bodzoń, Anna; Lisiewicz, Jerzy 1978: Oettinger Józef. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 23, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 584–586.
Bojczuk, Hanna 2005: Kronika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego w latach 1820–1915. [W:] Zofia Podgórska-Klawe (red.), Towarzystwo Lekarskie Warszawskie 1820–2005. Cz. 1: 1820–1917. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, ss. 111–356.
Brzezicki, Eugeniusz 1964: Historia katedry neurologii i psychiatrii. [W:] Sześćsetlecie medycyny krakowskiej. T. 2: Historia katedr w sześćsetlecie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, ss. 567–583.
Brzeziński, Tadeusz (red.) 2004: Historia medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Chełchowski, Kazimierz 1897: Wykaz oryginalnych prac lekarskich polskich za czas od r. 1831 do 1890 włącznie. Warszawa: Druk K. Kowalewskiego.
Chojna, Jan W. 1981: Pląskowski Romuald. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 26, z. 5. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 705–706.
Chomętowski, Stanisław 1865a: [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych, Nerwowych i Psychiatryi Sądowej z 14.12.1864]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 4, t. 7(53), ss. 463–466.
Chomętowski, Stanisław 1865b [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych, Nerwowych i Psychiatryi Sądowej z 11.01.1865]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 4, t. 8(54), ss. 140–143.
Chomętowski, Stanisław 1867: [sprawozdanie z posiedzenia Oddziału Chorób Umysłowych i Psychiatryi Sądowej z 11.06.1866]. Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, ser. 5, t. 2(58), ss. 295–299.
Ciechanowski, Stanisław 1936: Browicz Tadeusz. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 2, z. 4. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, ss. 475–476.
Domański, Cezary W. 2008: Zapomniany inspirator. Théodule Armand Ribot i recepcja jego poglądów psychologicznych w Polsce na przełomie XIX i XX wieku. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Domański, Cezary W. 2010: Historia psycholo¬gii w Polsce. Stan badań i perspektywy rozwoju. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 55(1), ss. 153–170.
Domański, Cezary W. 2013–2014: Kazimierz Szwykowski. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 49. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego SOCIETAS VISTULANA, ss. 506–507.
Domański, Cezary W. 2018: Historia psychologii w Europie Środkowej. Badacze, inspiracje i koncepcje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Gawleńska, Krystyna; Derebas, Hubert 2022: Analiza staropolskich zielników w kontekście oddziaływania na stan psychiczny człowieka. [W:] Barbara Wasiewicz (red), Polskie herbaria renesansowe jako źródło wiedzy medycznej. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, ss. 163–203.
Giedroyć, Franciszek 1919: Jak się rozwijało mianownictwo lekarskie polskie. Gazeta Lekar¬ska 53(19), ss. 220–224; 53(20), ss. 237–242; 53(21), ss. 254–259.
Grabowski, Kazimierz 1887: Spis prac zawartych w 25 rocznikach Przeglądu Lekarskiego 1862–1886. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego. URL: https://polona.pl/preview/605dde4d-5407-42f5-89ff-43d6d4c89dad (dostęp: 1.05.2025).
Herczyńska, Grażyna 2001: Formowanie się środowiska psychiatrów w zaborze rosyjskim w II połowie XIX wieku. Postępy Psychiatrii i Neurologii 10, ss. 395–400.
Herczyńska, Grażyna 2021: Romuald Pląskowski 1821–1896. [W:] Grażyna Herczyńska, Twórcy współczesnej psychiatrii. Sylwetki polskich psychiatrów XIX i pierwszej połowy XX wieku. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii, ss. 75–82.
Herman, Eufemiusz Józef 1975: Historia neurologii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo.
Janikowski, Stanisław 1869: Biblioteka umiejętności lekarskich. Psychiatrya przez Dra R. Pląskowskiego, Prof. nadzw. w Szkole Głównej Warszawskiej. Zeszyt pierwszy. Część ogólna. Warszawa, w Drukarni Gazety Polskiej. 1868, (224 stron w 8ce.). Przegląd Lekarski 8(40), ss. 321–322; 8(41), ss. 331–332; 8(42), ss. 338–339. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/258933/ (dostęp: 1.05.2025).
Janikowski, Stanisław 1879: [List – odpowiedź na artykuł Leona Blumenstoka zamieszczony w Przeglądzie Lekarskim 1879, 18(40), ss. 469–470]. Przegląd Lekarski 18(42), ss. 498–499. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025).
Janikowski, Stanisław 1880a: Słowniczek wyrazów psychijatrycznych obejmujący: tłómaczenie polskie wyrazów łacińskich, niemieckich, francuzkich i niektórych angielskich. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskie¬go Krakowskiego W drukarni Fr. Pobudkiewicza w dzierżawie A. Koziańskiego.
Janikowski, Stanisław 1880b: W sprawie słowniczka wyrazów psychijatrycznych, omówionego w Numerze ostatnim. Przegląd Lekarski 19(12), s. 171. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025).
Janikowski, Stanisław 1880c: [List]. Przegląd Lekarski 19(34), ss. 451–452. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/266774/edition/254721/content? (dostęp: 1.05.2025).
Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2005: Słownictwo medyczne Stefana Falimirza. T. 1: Początki polskiej renesansowej terminologii medycznej. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2006: Słownictwo medyczne Stefana Falimirza. T. 2: Słownik. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy.
Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2015: Synonimia w polskiej terminologii medycznej drugiej połowy XIX wieku (na podstawie Słownika terminologii lekarskiej polskiej z 1881 roku). Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Fundacja Slawistyczna.
Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2022a: „Słownik terminologii lekarskiej polskiej” z 1881 roku jako przedmiot badań historyka języka polskiego. Studia Historiae Scientiarum 21, ss. 181–216, DOI: 10.4467/2543702XSHS.22.005.15971.
Jankowiak, Lucyna Agnieszka 2022b: Udział regionów w tworzeniu polskiej terminologii medycznej drugiej połowy XIX wieku. Język Polski 1, ss. 93–107. DOI: https://doi.org/10.31286/JP.01007.
Komisyja redakcyjna 1887: [Wstęp]. [W:] Kazimierz Grabowski, Spis prac zawartych w 25 rocznikach Przeglądu Lekarskiego 1862–1886. Kraków: Nakładem Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, ss. III–X.
Komisyja Redakcyjna Przeglądu Lekarskiego 1887: Ćwierć wieku. Przegląd Lekarski 26(1), ss. 1–2. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/262920/edition/250972/content (dostęp: 1.05.2025).
Konopka, Stanisław 1977: Polska bibliografia lekarska dziewiętnastego wieku (1801–1900). T. 4, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Korzeniowski, Lucjan; Pużyński, Stanisław (red.) 1978: Encyklopedyczny słownik psychiatrii. Wyd. 2 poprawione i rozszerzone. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw lekarskich.
Kośmiński, Stanisław 1888: Słownik lekarzów polskich. Warszawa: Nakład autora.
Krakowiecka, Ludmiła 1962–1964: Janikowski Andrzej. [W:] Polski słownik biograficzny, T. 10, z. 5, Wrocław–Warszawa–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 515–516.
Kujawski, Ryszard 2013: Klasyfikacje chorób umysłowych Adolfa Rothego (1832–1903). Postępy Psychiatrii i Neurologii 22(1), ss. 75–85.
Kujawski, Ryszard 2017: Polska literatura psychiatryczna do 1918 roku. Psychiatria i Psychoterapia 13(1), ss. 3–29.
Kwiatkowska, Magdalena 2011: Warszawskie edycje podręczników medycznych w XIX i na początku XX wieku. Forum Bibliotek Medycznych 4(1(7)), ss. 234–249.
Masłowski, Jan 1969: Główne zagadnienia polskiego słownictwa lekarskiego. Psychiatria Polska 4, ss. 491–496.
Masłowski, Jan 1977: Polskie słownictwo lekarskie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Nasierowski, Tadeusz 2005: Rys historii psychiatrii w Polsce. [W:] Edward Shorter, Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa: WSiP, ss. 359–399.
Nasierowski, Tadeusz 2015: Psychiatria. [W:] Wojciech Noszczyk (red.), Dzieje medycyny w Polsce. T. 1: Od czasów najdawniejszych do roku 1914. Warszawa: PZWL, ss. 387–396.
Neuman, Brunon 1968: Rys dziejów mianownictwa lekarskiego i jego kryzys współczesny. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny 31(2), ss. 193–205.
Ostrowska, Teresa 1973: Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
Ostrowska, Teresa 1977: Natanson Ludwik. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 22, z. 4. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 605–607.
Pieter, Józef 1959: Historia psychologii w zarysie. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.
Pląskowski, Romuald 1868: Psychijatrya. Zeszyt pierwszy, część ogólna. Warszawa: w Drukarni Gazety Polskiej.
Podgórska-Klawe, Zofia 2005: Rozwój nauk medycznych w Towarzystwie Lekarskim Warszawskim w latach 1820–1915 w świetle „Pamiętnika Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego”. [W:] Zofia Podgórska-Klawe (red.), Towarzystwo Lekarskie Warszawskie 1820–2005. Cz. 1: 1820–1917. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie, ss. 421–618.
Rolle, Józef 1864: Choroby umysłowe. Notatki z podróży odbytej w 1858 roku. Część druga. Petersburg: W Drukarni W. Rogalskiego i Spółki.
Rzepa, Teresa; Dobroczyński, Bartłomiej 2009: Historia polskiej myśli psychologicznej. Gałązki z drzewa Psyche. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Rzepa, Teresa; Dobroczyński, Bartłomiej 2019: Historia polskiej myśli psychologicznej. Wydanie nowe. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN SA.
Seyda, Bronisław 1973: Dzieje medycyny w zarysie. Wyd. 2 zmienione i poprawione, Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Shorter, Edward 2005: Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa: WSiP.
Skowrońska, Janina 1970: Kremer Aleksander August. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 15, z. 3. Wrocław–Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss.265–267.
Szarejko, Piotr 1991: Słownik lekarzy polskich XIX wieku. T. 1. Warszawa: Towarzystwo Lekarskie Warszawskie.
Szarejko, Piotr 2000: Słownik lekarzy polskich XIX wieku. T. 5. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona.
Szumowski, Władysław 2008: Historia medycyny filozoficznie ujęta. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki.
Urbanek, Bożena 2010: Kształtowanie się specjalności lekarskich na ziemiach polskich w latach 1860–1914. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR.
Wachholz, Leon 1939–1946: Domański Stanisław. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 5, z. 3. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, s. 302.
Wasylewski, Tytus 1879: [protokół z posiedzenia Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego z 15.10.1879]. Przegląd Lekarski 18(43), ss. 508–509. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=253664 (dostęp: 1.05.2025).
Wąsik, Wiktor 1959–1960: Goldberg Henryk. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 8, z. 3. Wrocław–Kraków–Warszawa: Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, s. 207.
Wierzbicki, Romuald 1924: Historia słownictwa lekarskiego polskiego. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny 1, ss. 52–70, 163–175, 308–325.
Woleński, Jan 2006–2007: Struve Henry. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 44, z. 5. Warszawa–Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego SOCIETAS VISTULANA, ss. 490–495.
Wrzosek, Adam 1911: Rzut oka na rozwój czasopiśmiennictwa lekarskiego polskiego ze szczególnym uwzględnieniem pięćdziesięciolecia „Przeglądu Lekarskiego”. Przegląd Lekarski 28, ss. 437–462. URL: https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/doccontent?id=256145 (dostęp: 1.05.2025).
Wysocka, Felicja 1980: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 1: Anatomia. Proste prymarne nazwy nie motywowane. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo.
Wysocka, Felicja 1994: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 2: Anatomia. Jedno¬wyrazowe nazwy motywowane. Wrocław: Instytut Języka Polskiego.
Wysocka, Felicja 1999: Zarys historii polskiej literatury medycznej i piśmiennictwa medycznego do początków XIX wieku. Piotrków Trybunalski: Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego Jana Kochanowskiego.
Wysocka, Felicja 2002: Rola Józefa Majera w polskiej leksykografii i leksykologii. [W:] Rita Majkowska (red.), Józef Majer 1808–1899. Materiały z Posiedzenia Naukowego PAU w dniu 19 listopada 1999 r. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, ss. 57–101.
Wysocka, Felicja 2007: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 3: Anatomia. Nazwy dwuwyrazowe. Kraków: Wydawnictwo Lexis.
Wysocka, Felicja 2013: Polska terminologia lekarska do roku 1838. T. 4: Anatomia. Nazwy wielowyrazowe. Kraków: Wydawnictwo Lexis.
Ziembicki, Witold 1948: Feigel Longin. [W:] Polski słownik biograficzny. T. 6, z. 4. Kraków: Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, s. 393.
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
