Żmudna droga do samodzielności. Etnografia/etnologia w strukturach Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk
DOI:
https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.25.007.21845Słowa kluczowe:
Komisja Etnograficzna, Polska Akademia Umiejętności, Polska Akademia Nauk, etnografia/etnologia, antropologia kulturowaAbstrakt
Celem artykułu jest przedstawienie dążeń Komisji Etnograficznej, działającej w strukturach Polskiej Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Nauk, do uzyskania samodzielności. Jej losy splotły się w dużej mierze z dziejami dyscypliny, zwanej dziś najczęściej antropologią kulturową, a niegdyś częściej etnografią i etnologią. Choć Komisja Etnograficzna jest wzmiankowana w publikacjach dotyczących historii polskiej etnografii/etnologii i folklorystyki, dzieje tego gremium nie zostały wystarczająco opracowane, a w dużej mierze pozostają nieznane. W literaturze brakuje zarówno wyświetlenia okoliczności wyodrębnienia się Komisji Etnograficznej z Komisji Antropologicznej PAU (1926), jak i jej losów w okresie bezpośrednio po II wojnie światowej. Nieznany pozostaje również kontekst jej powołania w 1973 roku w strukturach PAN, a także późniejszych przenosin (2011) do reaktywowanej PAU. Naszym zamiarem nie jest pieczołowite odtworzenie historycznej działalności Komisji, lecz – poprzez opis jej losów w obrębie wskazanych instytucji – zwrócenie uwagi na żmudną drogę etnografii/etnologii zmierzającej do autonomii dyscypliny.
Bibliografia
Źródła
Archiwum Nauki PAN i PAU (dalej: AN PAN i PAU) 1913: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 17 kwietnia 1913 roku. Sygn. PAU III-46 b.
AN PAN i PAU 1914a: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 28 stycznia 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1914b: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 24 lutego 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1914c: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 24 marca 1914. Sygn. PAU W III-46.
AN PAN i PAU 1924: Włodzimierz Demetrykiewicz, Pismo nr 307/1924 (Kraków, 31 marca 1924 roku). Sygn. PAU I-1 g.
AN PAN i PAU 1926a: Protokół z posiedzenia Komisji Antropologicznej 23 lutego 1926 roku. Sygn. PAU W III-46 b.
AN PAN i PAU 1926b: Posiedzenie Komisji Etnograficznej 25 maja 1926 roku. Sygn. PAU I-29.
AN PAU i PAN 1948: Zaproszenie na posiedzenie Komisji Etnograficznej. Sygn. PAU I-29 b.
AN PAU i PAN 1951: Protokoły z posiedzeń Komisji Etnograficznej 1948–1951. Sygn. PAU I-29 a.
AN PAN i PAU 1959a: Materiały twórczości – Kazimierz Moszyński. Spuścizna Mieczysława Gładysza. Sygn. K III-91.
AN PAN i PAU 1959b: Protokół z dnia 3 kwietnia 1959. Protokoły Posiedzeń Zarządu Oddziału PAN 1957–1960. Sygn. SN-1.
AN PAN i PAU 1959c: Protokół zebrania z dnia 18 kwietnia 1959. Pracownia Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN (96/80/2). Sygn. K II-13.
AN PAN i PAU 1963: Protokół z Ogólnego Zebrania Członków Oddziału PAN w Krakowie, odbytego w dniu 23 lutego 1963 roku. Protokoły posiedzeń Prezydium Oddziału PAN w Krakowie 1960–1965. Sygn. SN-1.
AN PAN i PAU 1973a: Pismo do Prezydium Oddziału Polskiej Akademii Nauk (Kraków, 23 lutego 1973). Etnograficzna (spis zdawczo-odbiorczy), ZDO A/198/91. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1973b: Wnioski dotyczące przyjęcia członków. Komisja Etnograficzna (spis zdawczo-odbiorczy) ZDO B/198/91. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1974: Sprawozdanie z działalności w 1973 roku. Korespondencja 1973–1984. Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
AN PAN i PAU 1982: Protokół poszerzonego posiedzenia Zarządu Komisji Etnograficznej dnia 28 kwietnia. Korespondencja 1973–1984, Komisja Etnograficzna. Sygn. K II-1.
MEN 2022: Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 11 października 2022 roku w sprawie dziedzin nauki i dyscyplin naukowych oraz dyscyplin artystycznych. Dziennik Ustaw 2022, poz. 2202.
[Mikucki, Sylwiusz oprac.] 1975: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji Naukowych styczeń–czerwiec 1974. Polska Akademia Nauk Oddział w Krakowie 18(1). Warszawa–Kraków.
N.N.8 1962: Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie 1957–1961. Kraków: Polska Akademia Nauk.
N.N.9 1973: Sprawozdanie z działalności Polskiej Akademii Nauk w roku 1973, Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk.
Protokół 1989: Protokół Walnego Zgromadzenia Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, 16.11.1989. URL: http://pauza.krakow.pl/10_13_Protokol_Walnego_Zgromadzenia_PAU_w_Krakowie_w_dniu_16listopada _1989_w_Warszawie.pdf (dostęp: 10.08.2024).
Opracowania
Bieńkowski, Wiesław 1966 (1967): Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności. Lud 51(1), ss. 70–82.
Bieńkowski, Wiesław 1974: Etnografia. [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały sesji jubileuszowej Kraków, 3–4 V 1973. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, ss. 135–152.
Bieńkowski, Wiesław 1991: Działalność Seweryna Udzieli w Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1889–1937. Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie 10, ss. 57–65.
Buchowski, Michał 2011: Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu”. Od niemarksistowskiej ortodoksji „etnografizmu” do postetnograficznego pluralizmu. Lud 95, ss. 13–43.
Frankowska, Maria 1973: Etnografia polska po II wojnie światowej (1945–1970). [W:] Maria Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 193–270.
Fryś-Pietraszkowa, Ewa 2007: Izydor Kopernicki (1825–1891). [W:] Ewa Bednarska-Gryniewicz, Anna Kowalska-Lewicka, Anna Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 2. Wrocław–Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Hübner, Piotr 1994: Siła przeciw rozumowi. Losy Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1939–1989. Kraków: Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”.
Jasiewicz, Zbigniew 2004: Etnologia polska przed rokiem 1956 i jej reakcja na wprowadzenie wzorów radzieckich. Etnografia Polska 48(1–2), ss. 5–15.
Jasiewicz, Zbigniew 2010: Początki etnologii/antropologii kulturowej w Polsce. Poszukiwanie nazw dla zainteresowań badawczych i rodzącej się dyscypliny. [W:] Magdalena Radkowska-Walkowicz, Anna Malewska-Szałygin (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej. Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, ss. 36–51.
Jasiewicz, Zbigniew 2011: Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918). Poznań: Instytut im. Oskara Kolberga, Komitet Nauk Etnologicznych PAN.
Jasiewicz, Zbigniew 2018: Skąd, z czym i w jaki sposób etnografia/etnologia/antropologia pojawiła się przed 100 laty w odrodzonym państwie polskim? Lud 102, ss. 41–83.
Jaworska, Elżbieta 1982: Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. [W:] Helena Kapełuś, Julian Krzyżanowski, Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918. Warszawa: PWN, ss. 140–226.
Kaniowska, Katarzyna 1996: Definicje etnologii w polskiej literaturze przedmiotu. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica 9, ss. 19–31.
Kieniewicz, Stefan; Sikora, Paweł 1968–1969: Izydor Kopernicki. [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polski Słownik Biograficzny. T. 14. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 1– 3.
Mikucki, Sylwiusz 1974: Miejsce humanistyki w strukturze i pracach Akademii [W:] Emanuel Rostworowski (red.), Polska Akademia Umiejętności (1872–1952). Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały sesji jubileuszowej Kraków, 3–4 V 1973. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN.
N.N.1 1896: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1895. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 1, ss. VII–X.
N.N.2 1901: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1900. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 5, ss. VII–IX.
N.N.3 1904: Sprawozdania z posiedzeń Komisyi odbytych w r. 1903 i 1904. Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 7, ss. VIII–XI.
N.N.4 1919: Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej, jakie odbyły się w latach 1914–1919, Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne 14. ss. VI–XXVI.
N.N.5 1947: Komisja Etnograficzna. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 1945/1946, ss. LXXIV–LXXV.
N.N.6 1953: Komisja Etnograficzna. Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności. Rok 1947–1952, s. CXXXV.
N.N.7 1959: Sprawozdanie z działalności Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie za okres od lutego 1957 do czerwca 1958. Rocznik Polskiej Akademii Nauk Oddział w Krakowie, ss. 29–30.
Pomieciński, Adam 2019: Etnologia nieoczywista. Śladami Jana Stanisława Bystronia 100 lat później. Etnografia Polska 63(1–2), ss. 77–93.
Posern-Zieliński, Aleksander 1973: Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.). [W:] Małgorzata Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, ss. 89–113.
Sadowski, Jan Nepomucen 1874: Instrukcja do badania właściwości ludowych, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU 1, ss. XC–XCV.
Skąpski, Józef 2019: Opinia w sprawie podjęcia działalności przez Polską Akademię Umiejętności, 16.10.1989, PAUza Akademicka 488/489 (14.11.2019). URL: http://pauza.krakow.pl/16_21_Opinia_JSkapskiego_sprawie_podjecia_dzia%C5%82alnosci_przez_PAU (dostęp: 7.01.2023).
Sokolewicz, Zofia 2018: Przywrócić imię własne…. PAUza Akademicka 11(449). URL: http://www.pauza.krakow.pl/449_1_2018.pdf (dostęp: 22.07.2025).
Wyrozumski, Jerzy 1988: In memoriam: Kazimierz Dobrowolski (20 XII 1894–26 III 1987). Kwartalnik Historyczny 95(2), ss. 293–295.
Wyrozumski, Jerzy 2015: Dwa wykłady o odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Zawiliński, Roman 1894: Program badań etnologicznych Komisyi Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie. Kraków: nakładem Komisji Antropologicznej.
ZWAK 1877: Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej 1, ss. VII–X.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Jak cytować
