Michalina Stefanowska (1855–1942) as a Popularizer of Scientific Knowledge in the Polish Lands under Partition

Authors

DOI:

https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.26.012.22701

Keywords:

Michalina Stefanowska (1855–1942), popularization of scientific knowledge, history of anthropology, biology, vegetarianism, upbringing of children and youth, feminist movement

Abstract

The purpose of this article is not to present a comprehensive biography of Michalina Stefanowska (1855–1942), a teacher, biologist, neurophysiologist, anthropologist, psychologist, and special needs teacher. Such a biographical account is available, among other sources, in the Polish Biographical Dictionary. The present article supplements the existing biographical narrative with archival materials as well as information derived from printed sources that have not previously been taken into account. Unfortunately, no private documents of Stefanowska have survived. An important objective of this article appeared to be the presentation of this female scholar against the backdrop of the social transformations taking place at the turn of the nineteenth and twentieth centuries, including women’s struggle for equality, manifested also in their efforts to gain access to university-level education, and to achieve self-realisation at every level of existence. In this respect, Stefanowska was among the pioneers of a movement that sought to legitimise the position of women in a world then dominated by men. She pursued this aim through her personal stance and professional career, as well as through her unconventional private life; however, she did not engage directly in the feminist movement.

Stefanowska’s scholarly achievements during her years of work in Brussels and Paris enabled her to attain a distinguished position within the academic community. The primary aim of this article, however, is not to portray her solely as a researcher, but rather as a figure active across multiple domains, above all as a committed popularizer of knowledge in the territories of the Republic under partition, an aspect that has not yet been addressed. She disseminated knowledge in a variety of fields, including anthropology, biology, the upbringing of children and youth, special pedagogy, and nutrition, advocating what she regarded as a healthy dietary model, namely vegetarianism. Through her publications, as well as her translations from French, she brought readers closer to both the beauty and the underlying mechanisms of the natural world. An appendix to the present article provides a list of her scholarly publications; accordingly, the “Sources” section of the bibliography has been reduced by these items.

 In the 2020s, increased attention has been devoted in Poland to the role of women, including in science. Accordingly, the article also offers a concise overview of contemporary efforts to popularise knowledge about women’s achievements. In this context, Stefanowska has not been forgotten.

Author Biography

  • Katarzyna Wrzesińska, Institute of Slavic Studies

    -

References

Stefanowska, Michalina 1889a: La disposition histologique du pigment dans les yeux des arthropodes sous l’influence de la lumière directe et de l’obscurité complète. Genève: Imprimerie Charles Schuchardt.

Stefanowska, Michalina 1891: Instynkt u zwierząt i ludzi. Ateneum. Pismo Naukowe i Literackie 63(7), ss. 23–32.

Stefanowska, Michalina 1896: Action des alcaloïdes et de diverses substances médicamenteuses sur les coeurs lymphatiques de la grenouille. Annales de la Société Royale des Sciences Médicales et Naturelles de Bruxelles 5, ss. 424–455.

Stefanowska, Michalina 1897: Evolution des cellules nerveuses corticoles chez la souris. Travaux de Laboratoire de l’Institut Solvay 1–2.

Stefanowska, Michalina 1898: Developpement des cellules nerveuses corticales chez la jeune souris. Bulletin de la Société des Sciences Médicales et Naturelles de Bruxelles 5–6.

Stefanowska, Michalina 1900a: Étude histologique du cerveau dans le sommeil provoqué par la fatigue. Journal de Neurologie, Bruxelles, 5, ss. 181–185.

Stefanowska, Michalina 1900b: Localisation des altérations cérébrales produites par l’éther. Annales de la Société Royale des Sciences Médicales et Naturelles de Bruxselles 9(2–3).

Stefanowska, Michalina 1900c: Mózg i świadomość. I. O ile zwierzęta mają świadomość. Głos. Tygodnik Naukowo-Literacki, Społeczny i Polityczny 15(16), s. 252.

Stefanowska, Michalina 1900d: Mózg i świadomość. II. Siedlisko świadomości. Głos. Tygodnik Naukowo-Literacki, Społeczny i Polityczny 15(17), ss. 266–267.

Stefanowska, Michalina 1900–1901: Déshydràtion du protoplasme vivant par l’éther, le chloroforme et l’alcool. Annales de la Société Belge de Microscopie 27, ss. 63–73.

Stefanowska, Michalina 1901a: Diversité de résistance des différents territoires cérébraux vis-à-vis du traumatisme et de l’intoxication. Institut Solvay, Travaux de Laboratoire, ss. 167–175.

Stefanowska, Michalina 1901b: La cellule nerveuse et les actes psychiques. Revue de l’Université de Bruxelles 6.

1901c: Les appendices terminaux des dendrites cérébraux et leurs differents états physiologiques. Travaux de Laboratoire de l’Institut Solvay, ss. 1–58.

1901d: Résistance rationelle variable dans les différents territoires du cerveau. Journal de Neurologie, Bruxelles, 6, ss. 5–8.

Stefanowska, Michalina 1901e: O istotnych zakończeniach komórek nerwowych mózgu i o znaczeniu ich w sprawach psychicznych. Morfo-fizyologia ciałek gruszkowatych. Kosmos. Czasopismo Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika 26, ss. 244–250.

Stefanowska, Michalina 1902a: La grande hypnose chez les grenouilles en inanition. Bulletin de l’Académie Royale de Médecine en Belgique 16, ss.185–227.

Stefanowska, Michalina 1902b: Najnowsze wyniki badań nad histofizyologią komórki nerwowej. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 21(13), ss. 204–207.

Stefanowska, Michalina 1903: Sur la croissance en poids de la souris blanche. Comptes Rendus Hebdomadaires des Séances de l’Académie des Sciences, Paris 136, ss. 1090–1093.

Stefanowska, Michalina 1908: Ewolucja teorji neuronów. Sfinks. Czasopismo literacko-artystyczne i naukowe 2, ss. 130–146.

Stefanowska, Michalina 1909: Évolution de la théorie des neurones, Bruxelles: Ém. Rossel, Imprimeur.

Stefanowska, Michalina 1924: Wzrost wagi u zwierząt i roślin oraz statystyczne poszukiwania nad ewolucją wysokości u roślin. Kosmos. Czasopismo Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika 49(4), ss. 1193–1208.

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1901: Influence des anesthésiques sur l’excitabilité des muscles et des nerfs. Annales de la Société Royale des Sciences Médicales et Naturelles de Bruxelles 8(10).

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1902a: Anesthésie des nerfs sensitifs et moteurs: communication à la Société Belge de Neurologie, séance du 25 janvier 1902, Bruxelles.

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1902b: De la gradation des effets des anesthésiques. Archives de Sciences Physiques et Naturelles de Genève 4(13).

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1902c: Dissociation des phénomènes de sensibilité et de motilité dans l’anesthésie par l’éther. Bulletin de l’Académie Royale de Médecine 16(1).

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1903a: Contribution à l’étude expérimentale de la douleur. L’année psychologique 10, ss. 461–470.

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1903b: Recherches algésimétriques. Bulletin de l’Académie Royale de Belgique 2, ss. 199–283.

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1904: Asymetria czuciowa a ośrodki bólu. Przegląd Filozoficzny 7(1), ss. 1–18.

Stefanowska, Michalina; Joteyko, Józefa 1909: Psycho-physiologie de la douleur. Paris: Félix Alcan.

[Afisz] 1908: URL: https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/doccontent?id=68250 (dostęp 24.02.2025).

[Anon.1] 1876: Nowości. Krajowe. Wędrowiec 13(357), s. 286.

[Anon.2] 1892: Kronika Naukowa. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 11(1), s. 15.

[Anon.3] 1908: Na mównicy. Ruch. Dwutygodnik poświęcony sprawom wychowania fizycznego i w ogóle normalnego rozwoju ciała 3(10), s. 110.

[Anon.4] 1908: Na mównicy. Ruch. Dwutygodnik poświęcony sprawom wychowania fizycznego i w ogóle normalnego rozwoju ciała 3(20), s. 241.

[Anon.5] 1908: Odczyty i wykłady. Nowa Gazeta. Poświęcona wszelkim zjawiskom życia społecznego 3(551), s. 2.

[Anon.6] 1908: Towarzystwo wychowania przedszkolnego. Kurjer Warszawski 88(281), s. 2.

[Anon.7] 1908: Uczona polska przyrodniczka. Tygodnik Ilustrowany 1(25), s. 508.

[Anon.8] 1909: Seminarium Pedagogiczne. Społeczeństwo. Tygodnik Naukowo-Literacki, Społeczny i Polityczny 2(20), s. 242.

[Anon.9] 1910: Osobiste. Kurjer Warszawski 90(357), s. 3.

[Anon.10] 1910: Wystawa Hygieniczna „Czystość to zdrowie”. Zdrowie. Organ Warszawskiego Towarzystwa Hygienicznego 26(6), ss. 486–495.

[Anon.11] 1911: Na mównicy. Ruch. Dwutygodnik poświęcony sprawom wychowania fizycznego i w ogóle normalnego rozwoju ciała 6(5), s. 58.

[Anon.12] 1912: Ze schroniska dla nauczycielek. Rozwój 15(282), s. 3.

[Anon.13] 1914: Z komitetu schroniska dla nauczycielek. Rozwój 17(22), s. 2.

[Anon.14] 1927–1928: Bibliografia prac J. Joteyko. Polskie Archiwum Psychologji. Kwartalnik poświęcony zagadnieniom psychologji teoretycznej i stosowanej 2(2–4), ss. 173–186.

[Anon.15] 1928: Po zgonie prof. dr Józefy Joteyko. Kobieta Współczesna 2(22), s. 6.

[Anon.16] 1930: Profesorowie uniwersytetu poznańskiego w sprawie brzeskiej w imię honoru Polski. Kurjer Poznański (wydanie poranne), 23 grudnia 1930, 110(590), s. 1.

[Anon.17] 1931: Ponure horoskopy dla nauki polskiej. Kurjer Poznański, 16 czerwca 1931, 270, s. 8.

Archiwum Nauki Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, Polska Akademia Umiejętności, Akta członków, sygn. K I 2, Stefanowska Michalina (brak numeracji kart).

Archiwum UAM, Wykaz profesorów i docentów 1919–1939, sygn. 15A/1, s. 130.

Błędowski, Ryszard; Orłowski, Stanisław (red.) 1917: Dziesięciolecie Wolnej Wszechnicy Polskiej TKN. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Kursów Naukowych 1906–1916. Warszawa: Gebethner i Wolff.

Cook, Frederick Albert 1900: Through the first Antarctic night, 1898–1899: a narrative of the voyage of the „Belgica” among newly discovered lands and over an unknown sea about the south pole. London: William Heinemann.

Darwin, Karol [1871] 1874: O pochodzeniu człowieka. Tłum. z ang. Ludwik Masłowski. Kraków: Nakładem wydawnictwa „Kraju”.

Dawid, Jan Władysław 1892: Nauka o rzeczach. Rys jej historycznego rozwoju, podstawy psychologiczne, metoda oraz wzory lekcyj. Warszawa: Gebethner i Wolff.

Dudrewicz, Leon 1884: Kilka słów o czerwonoskórcach z pokolenia „Omaha” pod względem antropologicznym. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 3(23), ss. 353–356.

[Dział reklam] 1913: Hygieniczna lecznica dra Tarnawskiego w Kosowie. Zakopane. Czasopismo poświęcone sprawom Zakopanego 6(19), s. 13.

X Zjazd lekarzy i przyrodników polskich we Lwowie w r. 1907: Przegląd Lekarski Organ Towarzystw Lekarskich Krakowskiego i Galicyjskiego oraz Towarzystwa Lekarzy Polskich w Chicago 20, ss. 268–269.

F.S. 1879: Lapończykowie w Paryżu. Wędrowiec 6(131), ss. 13–14.

Flammarion, Camille 1892a: Qu’est-ce que le ciel? Paris: Libraire Hachette et Cie.

Flammarion, Kamil 1892b: Niebo. Przekład z francuskiego dr. M. Stefanowskiej, Warszawa: Gebethner i Wolff (wyd. I); 1895: (wyd. II) Warszawa: Gebethner i Wolff; 1907: (wyd. III). Warszawa: Gebethner i Wolff.

Grzegorzewska, Maria 1928: Po zgonie Prof. Dr Józefy Joteyko. Ruch Pedagogiczny. Czasopismo poświęcone sprawom wychowania i nauczania 15(5), ss. 129–136.

I.D. 1913: O lekcyach przyrody na wycieczkach. Wychowanie w domu i szkole 1(3), ss. 210–220.

J.Gw… 1889: Rzut oka na wystawę. (Od specjalnego korespondenta). Paryż, d. 6-go maja. Wędrowiec 27(19), ss. 218–220.

Janczewska, K. 1908: Otwarcie kursów naukowych w 1908/1909 r. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 44(43), ss. 484–485.

Joteyko, Józefa; Varia, Kipiani 1907: Enquête scientifique sur les végétariens de Bruxelles. Paris: Henri Lamertin; Société Végétarienne de France.

Lapparent, Albert de 1893: Traité de Geologie. Phenomènes actuelles. Paris: Masson.

Limanowski, Bolesław 1961: Pamiętniki (1870–1907). Oprac. J. Durko. Warszawa: Książka i Wiedza.

M.Fl. [Maksymilian Flaum] 1892: Instytut Solvaya w Brukselli i słówko o elektryczności zwierzęcej. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 11(1), ss. 10–14.

[Nekrolog Stefanowskiej] 1942: URL: https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGDZS063811 (dostęp 7.02.2025).

O. Woroniecki O.P. [Woroniecki Jacek] 1916: Społeczeństwo a wychowanie. Rok Polski. Czasopismo poświęcone zagadnieniom życia narodowego (1)8, ss. 17–31.

Od Redakcji 1927–1928: Po zgonie Prof. Dr. Joteyko. Szkoła Specjalna 4(1), ss. I–VI [po s. 65].

[Ogłoszenie] 1889: Kurjer Warszawski 69(263), s. 6.

Pamiętnik Polskiego T.wa badań nad dziećmi za rok 1912: 1913. Warszawa: Czcionkami Drukarni Naukowej.

Pawlikowski, Jan Gwalbert 1913: Kultura a natura. Lwów: H. Altenberg.

Polskie Stowarzyszenie Kobiet z Wyższem Wykształceniem w latach 1926–1936 1936. Warszawa: Nakładem Polskiego Stowarzyszenia Kobiet z Wyższem Wykształceniem.

Prace I-go Zjazdu Neurologów Psychiatrów i Psychologów Polskich odbytego w Warszawie 11–12–13 października 1909 r. 1910. Warszawa: Skład Główny E. Wende i Sp.

Reclus, Élisée 1868: La Terre. Description des phénomènes de la vie du globe. Vol. 1. Les continents. Paris: L. Hachette et Cie.

Reclus, Élisée 1869: La Terre. Description des phénomènes de la vie du globe. Vol. 2. L’océan – L’athmosphère – La vie. Paris: L. Hachette et Cie.

Reclus, Elizeusz 1894: Zjawiska ziemskie. T. 1. Lądy stałe. Z upoważnienia przełożyła i uzupełniła dr M. Stefanowska. Warszawa: Gebethner i Wolff.

Reclus, Elizeusz 1895: Zjawiska ziemskie. T. 2. Morza i meteory. Warszawa: Gebethner i Wolff.

Rocznik Polskiej Akademji Umiejętności 1930/1931 1932. Kraków: Nakładem Polskiej Akademji Umiejętności.

Sieradzki, Włodzimierz (red.) 1907/1908: Sprawozdanie z posiedzeń naukowych w sekcyach X Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich. Lwów: H. Altenberg.

Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1938, 12. Poznań 1939.

Sprawozdanie 1911: Sprawozdanie z Walnego Zebrania Delegatów Towarzystwa „Przyszłość”. Przyszłość. Miesięcznik poświęcony zwalczaniu alkoholizmu. Organ Towarzystwa zupełnej wstrzemięźliwości od napojów alkoholowych „Przyszłość” 7(78), s. 82.

Statut Polskiego Stowarzyszenia Kobiet z Wyższem Wykształceniem 1935. Warszawa: Drukarnia „Siła”.

Stefanowska, Michalina 1889b: Najnowsze badania w dziedzinie fizyologii specjalnej. Przegląd Tygodniowy Życia Społecznego literatury i Sztuk Pięknych 24(40), s. 476.

Stefanowska, Michalina 1889c: Nauka dziedziczności. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 8(47), ss. 751–754.

Stefanowska, Michalina 1890: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 2(51), ss. 387–388.

Stefanowska, Michalina 1891a: Kilka słów o dzisiejszym stanie nauczania antropologii. Wszechświat. Tygodnik popularny poświęcony naukom przyrodniczym 10(1), ss. 9–12.

Stefanowska, Michalina 1891b: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 3(60), ss. 119–122.

Stefanowska, Michalina 1891c: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 3(70), ss. 285–286.

Stefanowska, Michalina 1891d: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 3(71), ss. 301–302.

Stefanowska, Michalina 1891e: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 3(78), ss. 411–413.

Stefanowska, Michalina 1891f: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 4(84), ss. 83–84.

Stefanowska, Michalina 1891g: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 4(85), ss. 108–110.

Stefanowska, Michalina 1891h: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 4(90), ss. 186–187.

Stefanowska, Michalina 1891i: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 4(92), ss. 219–220.

Stefanowska, Michalina 1892a: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 5(111), ss. 102–103.

Stefanowska, Michalina 1892b: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 5(112), ss. 119–122.

Stefanowska, Michalina 1892c: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 5(120), s. 255.

Stefanowska, Michalina 1892d: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 5(121), ss. 270–271.

Stefanowska, Michalina 1892e: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 5(128), ss. 375–378.

Stefanowska, Michalina 1892f: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 5(130), ss. 403–404.

Stefanowska, Michalina 1892g: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 6(137), ss. 106–107.

Stefanowska, Michalina 1892h: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 6(138), ss. 119–123.

Stefanowska, Michalina 1892i: Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 6(147), ss. 207–209.

Stefanowska, Michalina 1892j: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 6(149), ss. 298–300.

Stefanowska, Michalina 1893a: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek do Kuriera Lwowskiego 1(15), ss. 114–117.

Stefanowska, Michalina 1893b: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek do Kuriera Lwowskiego 1 (34), ss. 268–269.

Stefanowska, Michalina 1893c: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek do Kuriera Lwowskiego 1(47), ss. 371–372.

Stefanowska, Michalina 1893d: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek do Kuriera Lwowskiego 1(51), ss. 401–403.

Stefanowska, Michalina 1893e : Kronika naukowa. Tygodnik Ilustrowany 7(159), ss. 26–27.

Stefanowska, Michalina 1893f: Kronika naukowa. Dokończenie. Tygodnik Ilustrowany 7(160), s. 43.

Stefanowska, Michalina 1894: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek do Kuriera Lwowskiego 2(46), ss. 367–368.

Stefanowska, Michalina 1897a, Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 5(18), ss. 138–141.

Stefanowska, Michalina 1897b, Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 5(19), ss. 149–151.

Stefanowska, Michalina 1897c, Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 5(9), ss. 65-66.

Stefanowska, Michalina 1897cd: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(10), ss. 150–152.

Stefanowska, Michalina 1897e: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(11), ss. 165-166.

Stefanowska, Michalina 1897f: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(12), ss. 177-179.

Stefanowska, Michalina 1897g: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(13), ss. 194-196.

Stefanowska, Michalina 1897h: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(14), ss. 210-211.

Stefanowska, Michalina 1897i: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza). Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(15), ss. 226-227.

Stefanowska, Michalina 1897j: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym (Psychologia porównawcza. Ster. Dwutygodnik dla spraw wychowania i pracy kobiet 3(17), ss. 241-242.

Stefanowska, Michalina 1898: Co się dzieje w ulach? Życie i obyczaje pszczoły zwyczajnej. Warszawa: Skład Główny w księgarni Tanich Wydawnictw; 1906 wyd. II, Skład Główny w Księgarni Polskiej.

Stefanowska, Michalina 1899: Kartki naukowe. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 7(11), ss. 87–88.

Stefanowska, Michalina 1900a: Bakterie jako sprzymierzeńcy nasi w rolnictwie i przemyśle. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 8(41), ss. 324–325.

Stefanowska, Michalina 1900b: Kilka słów o meteorologii (Rozmaite figle rozumu. Próby sztucznego sprowadzania deszczu. Rozpędzanie gradu za pomocą wystrzałów armatnich). Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 8(47), ss. 371–372.

Stefanowska, Michalina 1900c: Pierwsza próba spędzenia zimy pod biegunem południowym według opisu dra Cooka. Tydzień. Dodatek Literacki Kuriera Lwowskiego 8(2), ss. 11–13.

Stefanowska, Michalina 1902: Miłość macierzyńska w świecie zwierzęcym. Warszawa: Druk J. Sikorskiego.

Stefanowska, Michalina 1905: Życie w oceanie. Opis popularny roślin i zwierząt morskich. Warszawa: Nakładem i drukiem Michała Arcta.

Stefanowska, Michalina 1908a: Jak dzieci spędzać powinny wakacje na wsi. Wskazówki pedagogiczne dla matek i wychowawczyń. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 44(26), ss. 294–295.

Stefanowska, Michalina 1908b: Jak dzieci spędzać powinny wakacje na wsi. Wskazówki pedagogiczne dla matek i wychowawczyń. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 44(27), ss. 303–304.

Stefanowska, Michalina 1908c: O wpływie odżywiania na charakter osobnika i rasy. Czystość. Dwutygodnik Etyczny 4(9), ss. 129–137.

Stefanowska, Michalina 1910a: Dziecko wobec przyrody i wykładu przyrodoznawstwa. Wychowanie w Domu i Szkole 3(1), ss. 7–19.

Stefanowska, Michalina 1910b: Ogólne wady szkoły średniej. Wychowanie w Domu i Szkole 3(6), ss. 526–635.

Stefanowska, Michalina 1911a: Pielęgnowanie chorych dzieci w internatach szkolnych. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 47(8), ss. 81–83.

Stefanowska, Michalina 1911b: Pielęgnowanie chorych dzieci w internatach szkolnych. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 47(9), ss. 90–92.

Stefanowska, Michalina 1911c: Pierwszy kongres pedologiczny w Brukselli. Zdrowie. Organ Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego, poświęcony higienie publicznej i prywatnej 27(12), ss. 899–903.

Stefanowska, Michalina 1911d: Pierwszy międzynarodowy kongres pedologiczny. Reforma Szkolna. Rocznik poświęcony reformie wychowania i nauczania 2, ss. 341–353.

Stefanowska, Michalina 1911e: Szkolnictwo doby jutrzejszej. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 47(40), ss. 419–420.

Stefanowska, Michalina 1911f: Szkolnictwo doby jutrzejszej. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 47(41), ss. 435–437.

Stefanowska, Michalina 1911g: Szkolnictwo doby jutrzejszej. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 47(42), s. 458.

Stefanowska, Michalina 1925: Stan szkół specjalnych dla dzieci upośledzonych w Warszawie w 1924/1925 r. Szkoła Specjalna 1(3), ss. 218–221.

Stefanowska, Michalina 1926–1927: Początki organizowania szkoły specjalnej dla dzieci umysłowo upośledzonych w Warszawie. Szkoła Specjalna 3(1), ss. 44–46.

Stefanowska, Michalina 1927–1928: Wspomnienia z życia Józefy Joteyko. Polskie Archiwum Psychologii. Kwartalnik poświęcony zagadnieniom psychologji teoretycznej i stosowanej 2(2–4), ss. 25–34.

Stefanowska, Michalina 1929: Józefy Joteyko działalność naukowa. Nowiny Lekarskie 4(17), ss. 608–618.

Szebekówna, Józefa 1908: Dzieci suteryn i poddaszy. Obrazki z kolonii letnich. Tygodnik Ilustrowany 1(21), s. 42.

Szweykowski, Zygmunt 1932: Zarys historii Kasy im. Mianowskiego. [W:] Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. W pięćdziesięciolecie Kasy imienia Mianowskiego. Warszawa: Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego, ss. 2–202.

Tarnawski, Apolinary 1909: Objaśnienie sposobu leczenia w lecznicy d-ra A. Tarnawskiego w Kosowie w Galicyi. Kosów.

Walewska, Cecylia 1908: Kobieta polska w nauce. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 44(52), ss. 589–592.

Walewska, Cecylia 1922: Kobieta polska w nauce. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Zawodowego Kształcenia Kobiet.

Walewska, Cecylia 1930: W walce o równe prawa. Warszawa: Kobieta Współczesna.

Węsławska, Emilia 1908: Równouprawnienie. Bluszcz. Pismo Tygodniowe Ilustrowane dla Kobiet 44(27), ss. 304–305.

Antonów, Radosław 2011: Wstęp. [W:] Augustyn Wróblewski, Anarchista z rozpaczy. Wybór pism. Kraków: Ośrodek Myśli Politycznej.

Balcerek, Marian 1990: Szkolnictwo specjalne i pedagogika specjalna w pierwszej połowie XX wieku. [W:] S. Mauersberg (red.), Dzieje szkolnictwa i pedagogiki specjalnej. Warszawa, ss. 215–216.

Bednarczuk, Monika 2020: Akademicka „miedzynarodówka” kobieca? Solidarność, rywalizacja i samotność w Szwajcarii. Wielogłos. Pismo Wydziału Humanistyki UJ 44(2), ss. 5–34.

Bednarczuk, Monika 2022: „Konstelacje „niepokornej”. Wokół biografii Józefy Kodis z Krzyżanowskich. Sztuka Edycji 21(1), ss. 133–167.

Bednarz-Grzybek, Renata 2013: Justyna Budzińska-Tylicka (1867–1936). Poglądy na odżywianie. Lubelski Rocznik Pedagogiczny 32, ss. 11–24.

Bednarz-Grzybek, Renata 2024: Problematyka pedagogiczna na łamach czasopisma „Bluszcz” (1905–1918). Rocznik Historii Prasy Polskiej 27(2), ss. 5–27.

Bednarz-Grzybek, Renata; Bołdyrew, Aneta; Kacprzak, Marta M. (red. nauk.) 2023: Edukacja i wychowanie dzieci i młodzieży w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym Królestwa Polskiego w latach 1905–1918. Bibliografia adnotowana. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Bielicki, Tadeusz; Krupiński, Tadeusz; Strzałko, Jan 1987: Historia antropologii w Polsce. Przegląd Antropologiczny 53(1–2), ss. 3–28.

Bołdyrew, Aneta 2023: Wprowadzenie [W:] Renata Bednarz-Grzybek, Aneta Bołdyrew, Marta M. Kacprzak (red. nauk.), Edukacja i wychowanie dzieci i młodzieży w czasopiśmiennictwie społeczno-kulturalnym Królestwa Polskiego w latach 1905–1918. Bibliografia adnotowana. Cz. 1. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, ss. 15–34.

Borszyńska, Sylwana 2020: Praca kobiet w Łodzi przed I wojną światową, ss. 25–56. URL: https://dspace.uni.lodz.pl/bitstream/handle/11089/53387/25-56-borszynska.pdf?sequence=2&isAllowed=y (dostęp 23.02. 2024).

Brzęk, Gabriel 1955: Historia zoologii w Polsce do r. 1918. Cz. 1. Materiały do historii ośrodka warszawskiego. Lublin: Nakładem Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Brzęk, Gabriel 1987: Stefanowska Michalina. [W:] Stanisław Feliksiak (red.), Słownik biologów polskich. Warszawa: PWN, ss. 503–504.

Chmura-Rutkowska, Iwona 2019: Michalina Stefanowska. [W:] Zbigniew Pilarczyk (red.), Luminarze nauki Uniwersytetu Poznańskiego w latach 1919–2019. Poznań: Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, ss. 674–680.

Chmura-Rutkowska, Iwona 2021: Ja, nauczyciel’ka. Nauczycielki emancypantki: Michalina Stefanowska. URL: https://ja-nauczyciel.pl/news/3942/ (dostęp 24.01.2024).

Chmura-Rutkowska, Iwona; Głowacka-Sobiech, Edyta 2018: Mądrość, odwaga, entuzjazm. Pierwsze uczone Uniwersytetu Poznańskiego (1919–1939). Życie Uniwersyteckie 11, ss. 20–21.

Chmura-Rutkowska, Iwona; Głowacka-Sobiech, Edyta 2019a: Herstoria Uniwersytetu Poznańskiego. Życie Uniwersyteckie 5, ss. 12–13.

Chmura-Rutkowska Iwona; Głowacka-Sobiech, Edyta 2019b: Podróż badawcza do archiwum Uniwersytetu Libre w Brukseli, luty 2019. URL: http://gdynaukajestkobieta.amu.edu.pl/2019/02/podroz-badawcza-do-archiwum-uniwersytetu-libre-w-brukseli-luty-2019/ (dostęp 17.03.2025).

Chmura-Rutkowska, Iwona; Gajewska, Grażyna; Głowacka-Sobiech, Edyta; Kokociński, Maciej, Ireneusz; Wala, Katarzyna 2022: Gdy (wreszcie) Nauka stała się Kobietą na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza. Przegląd Wielkopolski 1, ss. 45–55.

Chmurzyński, Jerzy A. 2007: Michalina Stefanowska, Polskie Towarzystwo Etologiczne. URL: https://ptetol.nencki.gov.pl/biogramy/stefanow.htm (dostęp 10.08.2024).

Chrzanowski, Bernard 1931: Dziesięć lat tajnych wycieczek młodzieży z zaboru pruskiego do Krakowa 1905–1914. Niepodległość. Czasopismo poświęcone dziejom polskich walk wyzwoleńczych w dobie popowstaniowej 4(2) [odbitka, ss. 1–7].

Creese, Mary R.S.; Creese, Thomas M. 2015: Ladies in the Laboratory IV : Imperial Russia’s Women in Science, 1800–1900: A Survey of Their Contributions to Research. Lanham, Boulder, New York, London: Rowman & Littlefield Publishers, Blue Ridge Summit, ss. 209–215. URL: https://dokumen.pub/qdownload/ladies-in-the-laboratory-iv-imperial-russias-women-in-science-1800-1900-a-survey-of-their-contributions-to-research-9781442247420-9781442247413.html (dostęp 28.02.2025).

Czarnecka, Dominika 2018: A w niedzielę szło się oglądać ludzi. Pokazy etnograficzne we wrocławskim ogrodzie zoologicznym 1876–1930. Etnografia Polska 62(1–2), ss. 183–198. URL: https://rcin.org.pl/Content/73427/WA308_94478_P326_A-w-niedziele-szlo_I.pdf (dostęp 2.03.2026).

Czarnecka, Iwona 2021: Rozwój szkolnictwa specjalnego w Polsce w latach 1918–1939. Realia i oczekiwania. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.

Dąbrowski, Stefan 1946: Uniwersytet Poznański 1939–1945 (okupacja niemiecka i odbudowa po wojnie). Poznań: Księgarnia Akademicka.

Demski, Dagnosław, 2018: „Spoglądając wstecz…”. Wystawa „szczepów” z doliny Nilu w Poznaniu, 1914. Etnografia Polska 62(1–2), ss. 199–219. URL: https://journals.iaepan.pl/ep/article/view/138 (dostęp 2.03.2026).

Dolata, Elżbieta 2004: Nowatorskie koncepcje wychowania popularyzowane w galicyjskich czasopismach kobiecych z przełomu XIX i XX wieku. Wychowanie w Rodzinie 31(2), ss. 17–31.

Drynda, Danuta 2000: Geneza nowego wychowania w Polsce. [W:] Andrzej Meissner, Czesław Majorek (red.), Pedagogika nowego wychowania w Polsce u schyłku XIX i w pierwszej połowie XX wieku. Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, ss. 27–39.

Dybiec, Julian 2003: Studia zagraniczne Polaków w latach 1795–1918 i wydawnictwo raportów o ich przebiegu. Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności 5, ss. 61–74.

Dzięczkowski, Andrzej 2004–2005: Stefanowska Michalina. [W:] Polski Słownik Biograficzny. T. 43. Warszawa–Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, Krakowski Oddział PAN, ss. 220–223.

Fetzki, Tomasz 2023: Rola Doroty Zylberowej (1865–1932) w rozwoju polskiej pedagogiki specjalnej. Biografistyka pedagogiczna 8(1), ss. 305–329.

Gromkowska-Melosik, Agnieszka 2019: Kariera akademicka, kobiety i Uniwersytet Poznański. Konteksty historyczne i teoretyczne. Studia Edukacyjne 55, ss. 7–25. URL: https://doi.org/10.14746/se.2019.55.1.

Grzywacz, Marta 2018: Młoda Polska była kobietą. URL: https://www.wysokieobcasy.pl/wysokie-obcasy/7,53662,24204388,mloda-polska-byla-kobieta.html?disableRedirects=true (dostęp 23.02.2025).

Jakś-Ivanovska, Magdalena 2019: Profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego 1919–1939. Rozprawa doktorska przygotowana w Zakładzie Historii Polski XIX i XX w. pod kierunkiem prof. dr. hab. Witolda Molika, Poznań. URL: https://repozytorium.amu.edu.pl/items/26627a2d-1230-4706-b159-87341baa0644 (dostęp 24.02.2025).

Kmiecik, Zenon 1970: Z dziejów czasopiśmiennictwa naukowego w Królestwie Polskim w latach 1864–1885. Rocznik Historii Czasopiśmiennictwa Polskiego 9(4), ss. 487–503.

Kubeczko, Józef 1968: Michalina Stefanowska. Szkoła Specjalna 29(2), ss. 127–134.

Kulbaka, Jacek 2012: Niepełnosprawni. Z dziejów kształcenia specjalnego. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.

Kulbaka, Jacek 2014: Jana Władysława Dawida – „Nauka o rzeczach”. [W:] Hanna Markiewiczowa (red.), W stulecie śmierci Jana Władysława Dawida. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, ss. 71–90.

Kulbaka, Jacek 2016: Tradycje kształcenia specjalnego w Królestwie Polskim. [W:] Hanna Markiewicz, Iwona Czarnecka (red.), Szkolnictwo opieka i wychowanie w Królestwie Polskim od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej, ss. 198–215.

Kulbaka, Jacek 2019: Kształcenie specjalne w dwudziestoleciu międzywojennym. Twórczynie pedagogiki specjalnej. Forum Pedagogiczne 9(1), ss. 57–75. URL: https://czasopisma.uksw.edu.pl/index.php/fp/article/view/3506 (dostęp 25.02.2025).

Kulbaka, Jacek 2023: Michalina Stefanowska. [W:] Aneta Bołdyrew, Agnieszka Wałęga (red.), Działaczki i działacze oświatowi w Królestwie Polskim u progu niepodległości. Słownik biograficzny. T. 1. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, ss. 393–394.

Lichodziejewska, Feliksa 1959: „Tydzień”: 1893–1906: bibliografia zawartości. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum.

Lipkowski, Otton 1968: Józefa Joteyko. Życie i działalność. Warszawa: PWN.

Löwy, Ilana 2005: Measures, Instruments, Methods, and Results: Jozefa Joteyko on Social Reforms and Physiological Measures. [W:] Gérard Jorland, Annick Opinel, George Weisz (eds.), Body Counts: Medical Quantification in Historical and Sociological Perspective. Montréal, Canada: McGill-Queen's University Press for Fondation Marcel Mérieux, ss. 145–172. URL: https://books.google.pl/books?id=3NsFM3wN5YQC&pg=PA146&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false (dostęp 4.03.2025).

Łazarowicz, Klemens 1907: 25 lat działalności Towarzystwa Kolonii Letnich w Warszawie. Warszawa: Towarzystwo Kolonii Letnich.

Łoza, Stanisław (red.) 1938: Czy wiesz kto to jest. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej.

Makowska, Krystyna 2024: Michalina Stefanowska (1855–1942). URL: http://wet.uwm.edu.pl/wiedza-ogolna/artykul/michalina-stefanowska-1855-1942/ (dostęp 23.02.2025).

Nawroczyński, Bogdan 1937: Pedagogika narodowa w latach 1880–1925. Kultura i Wychowanie 4(1), ss. 1–15.

Pasieka, Paweł 2020: Edukacja przyrodnicza na rzecz ochrony zwierząt w XIX-wiecznej literaturze dla dzieci i młodzieży. Przegląd Pedagogiczny 2, ss. 330–347. DOI: 10.34767/PP.2020.02.22. URL: https://przegladpedagogiczny.ukw.edu.pl/archive/article/482/edukacja-przyrodnicza-na-rzecz-ochrony-zwierzat-w-xix-wiecznej-literaturze-dla-dzieci-i-mlodziezy/article.pdf (dostęp 13.03.2026).

Rutowska, Maria 2008: Lager Glowna. Niemiecki obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu dla ludności polskiej (1939–1940). Poznań: Instytut Zachodni.

Sedlaczek, Stanisław 1928: Józefa Joteyko. Warszawa: Dział Wydawnictw Naczelnictwa Związku Harcerstwa Polskiego.

Sikorska-Kowalska, Marta (wybór i opracowanie) 2013: Czego chce współczesna kobieta? Problematyka kobieca na łamach polskiej prasy w Łodzi przełomu XIX i XX wieku. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Skopowski, Czesław 1960: Towarzystwo „Warta” w Poznaniu w latach 1894–1939. Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza 6, ss. 173–208.

Sosnowski, Paweł 1930: Dzieje Stowarzyszenia Nauczycielstwa Polskiego (1905–1919). Warszawa: Nakładem Tow. Nauczycieli Szkół Średnich i Wyższych.

Stefanowska, Michalina 2026a: URL: https://fr.wikipedia.org/wiki/Michalina_Stefanowska (dostęp 17.03.2026).

Stefanowska, Michalina 2026b: URL: https://pl.wikipedia.org/wiki/Michalina_Stefanowska (dostęp 10.03.2026).

Stefanowska, Micheline 2024: URL: https://data.bnf.fr/see_all_activities/16131226/page1 (dostęp 17.01.2025).

Stefanowska, Micheline 2026: URL: https://www.idref.fr/244862346 (dostęp 20.03.2026).

Świerzowska, Agata 2023: Dieta jarska jako wyraz ekologicznej troski w dyskursie ezoterycznym przełomu XIX i XX wieku. Studia Religiologica 56(1), ss. 65–78.

The workshop: „Stefanowska’s sisters” 2023: URL: https://www.filozofia.uni.lodz.pl/aktualnosci/szczegoly/the-workshop-stefanowskas-sisters-how-central-eastern-european-womens-access-to-higher-education-produced-an-epistemological-shift (dostęp 5.03.2025).

Tylińska, Ewelina 2003: Drogi do kariery akademickiej kobiet na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku. Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 48(3–4), ss. 155–162.

Wieczorkiewicz, Paweł Jan 2010–2018: Dawny Poznań. Collegium Marcinkowskiego (1921–1996). URL: https://wieczorkiewicz.org/historia/443/collegium-marcinkowskiego (dostęp 9.02.2025).

Wojtasiewicz, Stefania (red.) 1954 „Głos”: 1900–1905. Bibliografia zawartości. Materiały bibliograficzne 4. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Wrona, Grażyna 2007: Polskie czasopisma popularnonaukowe w XIX wieku. Ewolucja formy i treści. Rocznik Historii Prasy Polskiej 10(2), ss. 5 –31.

Wrzesińska, Katarzyna 2016: Czy jesteśmy „ludzkim zoo”? (Recenzja: The Invention of Race. Scientific and Popular Representation, N. Bancel, T. David, D. Thomas (ed.), Routlege: New York–Abington, 2014, ss. 320). Sprawy Narodowościowe. Seria nowa 48, ss. 251–257. DOI: 10.11649/sn.2016.016.

Wrzesińska, Katarzyna 2021: Zanim skrystalizował się zakres badań, czyli o rozwoju nauk o człowieku i rasach ludzkich na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX wieku. Studia Historiae Scientiarum 20, ss. 31–59. DOI: 10.4467/2543702XSHS.21.003.14034.

Wrzosek, Adam 1925: Wydział Lekarski w Uniwersytecie Poznańskim. Archiwum Historii i Filozofii Medycyny oraz Historii Nauk Przyrodniczych 3(1), ss. 103–128.

Wrzosek, Adam 1933: Antropologia w Uniwersytecie Poznańskim. Przegląd Antropologiczny. Organ Polskiego Towarzystwa Antropologicznego i Zakładu Antropologii Wydziału Lekarskiego w Uniwersytecie Poznańskim 7(1–2), ss. 154–156.

Wyczesany, Janina 2006: Pedagogika upośledzonych umysłowo. Wybrane zagadnienia. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Wystawa Naukowczynie 2019: URL: https://bramapoznania.pl/event/442/wystawa-naukowczynie (dostęp 22.02.2025).

Zarębska, Grażyna 2008: Historyczno-kulturowe uwarunkowania rozwoju wychowania, edukacji, diagnozy i rehabilitacji wobec jednostek niepełnosprawnych intelektualnie. [W:] Jacek J. Błeszyński, Ditta Baczała, Józef Binnebesel (red.), Historyczne dyskursy nad pedagogiką specjalną. Łódź: Wyższa Szkoła Edukacji Zdrowotnej, ss. 148–161.

Zarząd Cmentarzy Komunalnych w Krakowie 2025: URL: https://www.zck-krakow.pl/locator (dostęp 15.04.2025).

Zasztowt, Leszek 1989: Popularyzacja nauki w Królestwie Polskim 1864–1905. Wrocław: Ossolineum.

Zawiszewska, Agata 2017: „Ster” pod redakcją Pauliny Kuczalskiej-Reinschit. Lwów 1895–1897 (z antologią i bibliografią zawartości). Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. URL: https://www.zawiszewska.pl/ster-pod-redakcja-pauliny-kuczalskiej.html (dostęp 15.03.2025).

Zawiszewska, Agata 2020: Polskie Stowarzyszenie Równouprawnienia Kobiet (1907–1914) w świetle relacji autobiograficznych, prasy kobiecej i historiografii feministycznej. Wielogłos. Pismo Wydziału Polonistyki UJ 2(44), ss. 35–66. DOI:10.4467/2084395XWI.20.011.12402.

Ziółkowska, Teresa 2002: Kolonie letnie „Stelli” – Towarzystwa Kolonii Wakacyjnych i Stacji Sanitarnych w Poznaniu w latach 1897–1939. [W:] Ryszard Wasztyl (red.), Polska kultura fizyczna w czasach zaborów i Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków: Akademia Wychowania Fizycznego im. Bronisława Czecha w Krakowie, ss. 141–146.

Znane/nieznane: Naukowczynie 2022: URL: https://zielonagrupa.pl/naukowczynie/ (dostęp 24.02.2025).

Downloads

Published

12-10-2026

Issue

Section

SCIENCE IN POLAND

How to Cite

Michalina Stefanowska (1855–1942) as a Popularizer of Scientific Knowledge in the Polish Lands under Partition. (2026). Studia Historiae Scientiarum. https://doi.org/10.4467/2543702XSHS.26.012.22701

Similar Articles

71-80 of 211

You may also start an advanced similarity search for this article.